Ömer Hayyam Hayatı ve Edebi Kişiliği Hakkında Bilgi

'Biyografi' forumunda Belinay tarafından 31 Mart 2012 tarihinde açılan konu



  1. Ömer Hayyam


    Doğum 18 Mayıs 1048-İran
    Ölüm 4 Aralık 1131
    Meslek Şair, yazar, matematikçi, filozof, astronom

    Ömer Hayyam, İranlı alim, şair ve filozoftur. Batı’da, Doğu’nun en fazla hayranlık duyulan şairi ve en tanınmış alimlerinden biridir. 1892 yılında Londra’da onun adına bir kulüp kuruldu, 1970 yılında ayın üzerindeki bir kratere, 1980 yılında yeni bulunan bir kuyruklu yıldıza adı verildi. Rubaileriyle meşhurdur. Rubailerinin sayısı 158'dir. Fakat kendisine mal edilenler binin üzerindedir. Ömer Hayyam için tarihteki ilk bilinen savaş karşıtı eylemci yakıştırması da yapılmaktadır. Rubailerinin Türkçeye çevirisi farklı birçok çevirmen tarafından yapılmışsa da rubaileri Türk halkına sevdiren çeviri Sabahattin Eyüboğlu tarafından yapıldı.

    HAYATI
    1039/1048 yılları arasında bir tarihte doğduğu düşünülen Ömer Hayyam, Nişabur’da dünyaya geldi. Eğitimini burada aldığı gibi hayatının da büyük bir bölümünü burada ve Semerkant’ta geçirdi. Kendisine büyük ilgi gösteren Selçuklu sultanlarının, Vezir Nizamülmülk’ün saraylarında görev yapmaktan hoşlanmadı ve bilimsel araştırmalara adanmış sakin bir hayatı seçerek zaman zaman Semerkant, Buhara, Belh ve İsfahan gibi bilim ve sanat merkezlerinde dolaşmayı tercih etti. Semerkant’ta iken Ebu Tahir isminde yüksek makam sahibi bir memurun himayesine girdi. Nişabur’da 1123/1132 yılları arasında 85 yaşlarında öldüğü tahmin edilmektedir.

    ÇALIŞMALARI
    İbn Sina ekolüne mensup bir alim-filozof olduğu kabul edilen Ömer Hayyam cebir, geometri, astronomi, fizik ve tıpla ilgilenmiş, müzikle uğraşmış, ayrıca adını ölümsüzleştiren rubailerini kaleme almıştır. Hakkında pek çok şey söylenmektedir; Ali b. Zeyd el-Beyhakī Hayyam’ın hafızasının fevkalade kuvvetli olduğunu, dil, fıkıh, tarih ve kıraat sahalarında geniş malumatı bulunduğunu, riyaziye, tıp ve diğer akli ilimlerde eşsiz olduğunu söylerken Necmeddin-i Daye onun hakkında “bahtsız bir filozof, Allahsız ve maddeci” demektedir.

    Hayyam’ın genelde matematiğin ve özelde analitik geometrinin gelişimi üzerindeki etkisi çok büyüktür. Onun matematiğe ilişkin araştırmaları ve bilhassa sayılar kuramı Öklid’in beşinci postülatı ve cebir alanında yoğunlaşmıştır. Elementler’e dair yaptığı bir yorum olan ‘’Risâle fî şerĥi mâ eşkele min muśâderâti Kitâbi Öķlîdis’te’’ işlemler sırasında irrasyonel sayıların da rasyonel sayılar gibi kullanılabileceğini ilk defa o kanıtlamıştır. Bu eser ayrıca Öklid dışı geometrilerin kurulmasına öncülük etmiştir.

    Hayyam’ın katkıda bulunduğu alanların en önemlisi cebirdir. En değerli cebir eserlerinden biri olan ‘’ Risâle fi’l-berâhîn Ǿalâ mesâǿili’l-cebr ve’l-muķābele’de’’ denklemlerin birden fazla köklerinin bulunabileceğini göstermiştir. Üçüncü dereceden denklemlerin sistemli bri şekilde çözdüğü için Harizmi’nin gerçekleştirdiği gelişmenin ötesine geçmiştir.

    Astronomi alanına da büyük katkılar sağlayan Ömer Hayyam, Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah tarafından İsfahan’a davet edilerek burada kurulan bir rasathane’de o yıllarda kullanılan Yezdicerd takvimini düzeltmekle görevlendirilmiştir. Ömer Hayyam ise takvimi düzeltmek yerine yeni bir takvim oluşturmuştur. Böylece güneş yılı uzunluğu 365,2424 (modern ölçümlere göre gerçek uzunluk 365,2422) gün ve dolayısıyla hata payı 5000 yılda 1 gün olan Celali takvimi ortaya çıkarmıştır. Heyet ayrıca Zic-i Melikşai adlı bir zic hazırlamış, kurulan rasathane ise Melikşah’ın ölümüne kadar faaliyetini sürdürmüştür.

    EDEBİ KİŞİLİĞİ
    Hayyam rubaileri ile tanınmış bir şairdir. Kendi özgün üslubunu yansıtan rubailerin sayısı 100 civarındadır. Rubailerinin Latince çevirileri XVIII. yüzyılda ortaya çıkmaya başlamıştır; T. Hyde’ın Veterum Persarum’unda onlardan biri yer alır. 1804’te F. Dombay’ın Viyana’da basılan Farsça gramerinde de bazı çeviriler bulunmaktadır. Hayyam’ı bir şair olarak Batı’ya asıl tanıtan ve sevdiren ise Edward Fitzgerald’ın yaptığı İngilizce tercümelerdir.

    Başlıca eserleri olarak, Nevruzname, Zic-i Melikşahi, Fi’l-kustasi’l-müstakim, Silsile-i Tertib, El-Kevn ve’t-teklif, Levazımü’l-emkine gibi eserleri örnek verilebilir.