Destanın özellikleri nelerdir?

'Ders notları' forumunda Ezlem tarafından 23 Kasım 2010 tarihinde açılan konu


  1. Destanın özellikleri,Destanların ortak özellikleri,Sözlü destanlar ,Destanların Oluşum Aşamaları,Destan Nedir

    Destan

    Kahramanlarının olağanüstü eylemlerini coşkulu, törensel bir üslupla anlatan ve genellikle birkaç bölümden oluşan manzum yapıtlardır. Bilinen en eski edebiyat türlerinden biridir. Yunanca “espos sözcüğünden gelmektedir. Mitoloji, efsane, folklor ve tarihi öğeler içerir. Destanlar ve destansı öyküler ilkçağlardan beri dünyanın her yerinde gelenekleri sonraki kuşaklara aktarmak için kolektif olarak yaratılmış edebi biçimlerdir.

    Destanların ortak özellikleri:

    Hepsinde yarı tanrısal nitelikler taşıyan bir ya da birçok kahramandan söz edilir. Destan bu kahramanın eylemleri üzerine kurulmuştur. Olaylar çok geniş bir kozmik coğrafya üzerinde geçer. Bir destanın dünyası ortaya çıktığı zaman içinde düşünebilecek her şeyi barındıran bütünsel, çok yönlü bir dünyadır. Hemen bütün destanlarda uzun yolculuklar anlatılır. Çoğu destanda olaylara doğaüstü yaratıklar da katılır. Kişiler, olaylar, doğal varlıklar hep gerçek yaşamdaki boyutlarından daha büyük, daha zengindir. Özellikle sözlü destanlarda uzun anlatı, betimleme (tanımlama) ve konuşma bölümleri bulunur. Öykü içinde öyküye yer verilir. Törensel söyleyişler ve kamusal duyarlılık hâkimdir. Destanlar temel olarak iki gruba ayrılır.

    Sözlü destanlar

    Yazının henüz bulunmadığı ve yaygınlaşmadığı bir kültürde doğan ve kuşaktan kuşağa sözlü olarak aktarıldıktan sonra yazıya geçirilen destanlardır. Ozan ve şarkıcıların değişik zamanlarda söylediği şarkı ve şiirlerin bütünleşmesi ve işlenmesiyle oluşturulurlar. Örnekler:

    Gılgamış: MÖ 3000 yıllarında Mezopotamyada ortaya çıkmıştır. Bilinen en eski destandır. Babil ve Akad toplumlarınca da benimsenmiştir. Ama bugüne kalan en eksiksiz biçimi Sümer toplumunda ortaya çıkmıştır. Zalim Uruk kralı Gılgamışin ölümsüzlük arayışını anlatır. Gılgamış ve arkadaşı Enkidu ile birlikte uzun arayışlardan sonra ölümsüzlük otunu bulur, ama bir yılana kaptırır.

    İlyada ve Odysseia: MÖ 11-12nci yüzyıllarda geçtiği sanılmaktadır. Homeros destanları olarak bilinirler. Yunan Yarımadasındaki Akhaların, Anadoludaki İon krallıklarına saldırısı ve Akha kral ve prenslerinin daha sonraki serüvenleri anlatılır. Özellikle Odysseia, Yunan Tragedyası ve Batı edebiyatının önemli bir kaynağıdır.

    Diğerleri: Eski İngilizce halk destanı Beowulf, Eski Almanca Heldenlieder (kahramanlık türküleri), Almanca Nibelungenlied , Kudrunlied, Fransada Chanson de Geste (kahramanlık şarkısı), Chanson de Roland (Frank kralı Charlemagneın savaşlarını anlatır), İspanyada El Cantar de Mio Cid, Hindistanda Mahabharata, Ramayana, J***nyada Heike Monogatari.

    Edebi destanlar

    Belirli bir yazar tarafından eski örneklere uygun olarak ve okunmak üzere kaleme alınmış destanlardır.
    Örnekler:

    Vergiliusun Aeneisi: MÖ 29-19uncu yüzyılları kapsar. Troyalı Aeneiasin uzun ve zorlu bir yolculuktan sonra Latin ülkesine gelerek Lavinium kentini kurması anlatılır. Lavinium sonradan Alba Langa ve Roma kentlerinin yerine kurulan ilk kenttir.

    Miltonun Paradise Lostu: İnsanın cennetten kovuluşu ve tanrının şeytanla mücadelesini anlatır.

    Dantenin La Divina Commediası (İlahi Komedya) MS 1310-1321, Ariostonun Orlando Furiososu (Çılgın Orlando) 1532, Camoesin Os Lusidası 1572.

    Destanların Oluşum Aşamaları

    1- Doğuş safhası:
    Bu safhada milletin hayatında iz bırakan önemli tarihî ve sosyal olaylar, bu olaylar içinde yüceltilmiş efsanevî kahramanlar görülür.

    2- Yayılma safhası:
    Bu safhada, söz konusu olay ve kahramanlıklar, sözlü gelenek yoluyla yayılır. Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesle geçer.

    3- Derleme (yazıya geçirme) safhası:
    Bu safhada, sözlü gelenekte yaşayan destanı, güçlü bir şair, bir bütün halinde derleyip manzum olarak yazıya geçirir. Çoğu zaman bu destanların kim tarafından derlendiği ve yazıya geçirildiği belli değildir.


    Türk edebiyatında destan
    Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları arasında zengin bir destan geleneği vardır. Bilinen Türk destanları arasında en eskisi Yaratılış Destanıdır. Altay Türkleri arasında söylenmektedir. V. Radlov tarafından saptanıp yazıya geçirilmiştir.
    Saka Destanı, İskit Türklerine aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er Tunga ve Şu parçaları bulunur. Bunlar Kaşgarlı Mahmudu Divanü Lugati-t-Türk adlı eserinde yer almıştır.
    Oğuz Kağan Destanı 14üncü yüzyılda derlenmiş özet nitelikte bir metindir. Oğuz Kağanın doğumu ve üstün nitelikleri, askeri başarıları ve ülkeyi oğulları arasında pay edişi anlatılır.
    Oğuz Türklerinden günümüze gelen tek destan metni ise Dede Korkut Kitabıdır. Bayındır Han soyundan geldikleri sanılan Akkoyunluların egemen olduğu Kuzeydoğu Anadoludaki olaylar ve Müslüman Oğuzların yaşamı anlatılır. Göktürk Destanları çeşitli parçalardan oluşmuştur. Bozkurt parçasında Göktürklerin bir boz kurdun soyundan geldikleri, Ergenekon parçasında ise Ergenkona sığınmaları, çoğalıp buraya sığmayınca dağı eriterek dış dünyaya çıkmaları anlatılır. Köroğlu parçasında, göçebe Oğuzların Horasan ve Hazarda İranlılarla savaşlarından sözedilir.
    Manas Destanında Kırgız Türklerinin putperest Kalmuk ve Çinlilerle savaşları vardır.
    Cengiz Han Destanı, Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olayları anlatır.
    Timur Destanı, Timurun savaşları ve kişiliğine yer verir. Danişmend Gazi Destanında Türklerin Anadoluyu ele geçirmeleri anlatılır.
    Battal Gazi Destanında da Anadoludaki Türk-Bizans savaşları yer alır.

    İslamiyetten Önceki Türk Destanları
    1. Yaratılış Destanı
    2. Saka Destanları
    a. Alp Er Tunga Destanı
    b. Şu Destanı
    3. Hun-Oğuz Destanları
    a. Oğuz Kağan Destanı
    b. Atilla Destanı
    4. Göktürk Destanları
    a. Bozkurt Destanı
    b. Ergenekon Destanı
    " 5. Siyempi Destanları
    6. Uygur Destanları
    a. Türeyiş Destanı
    b. Mani Dininin Kabulü Destanı
    c. Göç Destanı

    İslamiyetten Sonraki Türk Destanları

    1. Kazak-Kırgız: Manas Destanı

    2. Türk-Moğol: Cengiz Han Destanı

    3. Tatar-Kırım Timur ve Edige Destanları

    4.Karahanlı Dönemi: Satuk Buğra Han Destanı

    5.Selçuklu-Beylikler ve Osmanlı Dönemleri
    a. Seyid Battal Gazi Destanı
    b. Danişmend Gazi Destanı
    c. Köroğlu Destanı

    YAPAY DESTAN İLE DOĞAL DESTAN ARASINDAKİ FARK
    1)Doğal destan anonimdir,Yapay destan anonim değildir.
    2)Doğal destan çok eskileri anlatır,Yapay destan yakın tarihi anlatır.
    3)Doğal destanda anlatıcının duyguları yoktur,Yapay destanda anlatıcının duyguları vardır.
    4)Doğal destanda halkın katkısı vardır, Yapay destanda halkın katkısı yoktur.
    5)Doğal destanı halk meydana getirir, Yapay destanı yazar kendi düşüncelerine göre yazar.
    6)Doğal destan oluş yayılma derleme dönemlerine ayrılır, Yapay destan direkt kaleme alınır.

    YAPAY DESTAN İLE DOĞAL DESTAN ARASINDAKİ
    BENZERLİKLER

    1)Olağanüstü özellikler taşır.
    2)Manzum eserlerdir.
    3)Milleti derdinden etkiler.
    4)Ele alınan dönemin siyasi, dini, kültürel, tarihi atmosferini yansıtır.
    5)İlahi bakış açısıyla yazılmıştır.
    6)Olay, yer, zaman örgüsü vardır.
    7)Kişilerin seçkin olması kullanılmıştır.(Kral, Han, Hakan vb)
     


Yükleniyor...