Anayasa Değişikliği Nasıl Yapılır?

'Haberler' forumunda KaRL_ tarafından 20 Şubat 2010 tarihinde açılan konu


  1. Anayasa değişikliği kanunları üzerinde Cumhurbaşkanı'nın yetkileri..

    1982 Anayasası, Anayasada değişiklik yapılması usûlünü 175inci maddesinde düzenlemiştir. Anayasanın 175inci maddesi, Cumhurbaşkanına, Anayasa değişikliği sürecinin onay safhasında çok önemli yetkiler vermiştir. Cumhurbaşkanının sahip yetkiler Anayasa değişikliğinin kabul edilmesinde ulaşılan karar yetersayısının beşte üç veya üçte iki olmasına göre değişmektedir.

    I. Beşte Üç Çoğunlukla Kabul Edilmiş Anayasa DeğişikliĞi kanunları Üzerinde cumhurbaşkanının Yetkileri
    Eğer Anayasa değişikliği teklifi Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üçüyle veya üçte ikisinden az bir oyla kabul edilmiş ise, yani kabul oyları 330 (dahil) ile 366 (dahil) arasında ise, Cumhurbaşkanının Anayasa değişikliğine ilişkin kanunu halkoylamasına sunma veya bir daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderme yetkisi vardır (m.175/3). Cumhurbaşkanının Meclisin üçte ikisinden az bir oyla kabul ettiği bir Anayasa değişikliği kanununu onaylama yetkisi yoktur.

    A. Halkoylamasına Sunma Yetkisi
    Eğer Cumhurbaşkanı böyle bir Anayasa değişikliği kanununu, Meclise bir kez daha görüşülmek üzere geri göndermiyorsa , Anayasa değişikliği kanununu zorunlu olarak halkoylamasına sunulmak üzere Resmî Gazetede yayımlar (m.175/4). Daha doğrusu yayımlanmak üzere Başbakanlığa göndermek zorundadır. Bu konuda herhangi bir tartışma yoktur. Zira, Anayasanın 175inci maddesinin dördüncü fıkrası çok açık bir şekilde “Meclisçe üye tamsayısının beşte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa değişikliği hakkındaki Kanun, Cumhurbaşkanı tarafından Meclise iade edilmediği takdirde halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazetede yayımlanır demektedir. Resmî Gazetede yapılan bu yayım, haliyle kanunun yürürlüğe girmesi için değil, halkoylamasına sunulması içindir. Resmî Gazetede bu hususun belirtilmesi gerekir. Bu hususu belirtecek olan makam Başbakanlık değil, Cumhurbaşkanlığıdır. 175inci maddenin dördüncü fıkrasının öngördüğü durumda yapılan halkoylaması, zorunlu halkoylaması niteliğindedir. Cumhurbaşkanı halkoylamasına sunma yetkisini 15 gün içinde kullanmalıdır (m.175/2 uyarınca m.89/1).

    B. Geri Gönderme Yetkisi
    Cumhurbaşkanı, Meclisçe beşte üç veya üçte ikiden az bir oyla kabul edilen Anayasa değişikliği kanunlarını bir kez daha görüşülmek üzere Meclise geri gönderebilir. Bu konuda herhangi bir tartışma yoktur. Zira, Anayasanın 175inci maddesinin dördüncü fıkrası çok açık bir şekilde “Meclisçe üye tamsayısının beşte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa değişikliği hakkındaki Kanun, Cumhurbaşkanı tarafından Meclise iade edilmediği takdirde... dediğine göre, Cumhurbaşkanı bu kanunu meclise iade etmek yetkisine sahiptir. Cumhurbaşkanı bu yetkisini 15 gün içinde kullanmalıdır (m.175/2 uyarınca m.89/1). Geri gönderme yazısında Cumhurbaşkanı gerekçe de göstermek zorundadır (m.175/2 m.89/2). Geri gönderme yazısı Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına hitaben yazılır ve oraya gönderilir.

    Eğer Cumhurbaşkanı beşte üç veya üçte ikiden az bir oyla kabul edilen Anayasa değişikliği kanununu, Meclise bir kez daha görüşülmek üzere geri gönderiyorsa , Meclis, kendisine geri gönderilen Anayasa değişikliği kanununu ancak üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla kabul edebilir (m.175/3).


    1. Üçte İki Çoğunlukla Kabul Edilemezse
    Eğer Türkiye Büyük Millet Meclisi kendisine geri gönderilen Anayasa değişikliği kanununu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla aynen kabul edemezse, Anayasa değişikliği reddedilmiş sayılır (m.175/3ün mefhumu muhalifinden). Burada Cumhurbaşkanının üçte iki oy çoğunluğuyla kabul edilmiş bir Anayasa değişikliği kanununu Meclise bir kez daha görüşülmek üzere geri göndermesi Cumhurbaşkanına verilmiş bir “zorlaştırıcı veto yetkisi niteliğindedir. Yani Cumhurbaşkanı bu yetkisiyle Anayasa değişikliğini belli bir süre sadece geciktirmek ile kalmaz, aynı zamanda Anayasa değişikliğini engelleyebilir de. Zira, böyle bir durumda Meclisin Cumhurbaşkanının vetosunu kaldırabilmesi için daha yüksek oranda, yani üçte ikilik bir oy çokluğuna ihtiyacı vardır. Anayasa değişikliği lehinde Mecliste bu çoğunluğa ulaşan bir çoğunluk yoksa, Cumhurbaşkanı bir kez daha görüşülmek üzere geri gönderme yetkisini kullanarak, Anayasa değişikliğinin gerçekleşmesini engelleyebilir.

    2. Üçte İki Çoğunlukla Kabul Edilirse
    Eğer Türkiye Büyük Millet Meclisi, kendisine geri gönderilen Anayasa değişikliği kanununu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuyla aynen kabul ederse, Cumhurbaşkanının Anayasa değişikliği kanununu onaylamak ile halkoylamasına sunmak arasında tercih hakkı vardır (m.175/3).

    a) Onaylama.-
    Cumhurbaşkanı bu Anayasa değişikliği kanununu onaylayabilir. Bu takdirde Anayasa değişikliği kanunu Resmî Gazetede yayımlanır (m.175/5, İkinci Cümle).

    b) Halkoylamasına Sunma.-
    Cumhurbaşkanı böyle bir Anayasa değişikliği kanununu halkoylamasına da sunabilir (m.175/5, ilk cümle). Bu durumda Cumhurbaşkanının isteğine bağlı “ihtiyarî halkoylaması vardır. Halkoylamasında geçerli oyların yarısından çoğunun “kabul oyu olması halinde, Anayasa değişikliği kanunu kesinleşmiş olur (m.175/6).

    Anayasanın 175inci maddesinin beşinci fıkrasına göre, Cumhurbaşkanı Anayasa değişikliği kanununu blok olarak onaylamak veya blok hâlinde halkoylamasına sunmak zorunda değildir. Cumhurbaşkanı Anayasa değişikliği kanununun bazı maddelerini onaylayıp, diğer maddelerini halkoylamasına sunabilir. Bu durumda, onayladığı maddelerin yürürlük için Resmî Gazetede yayımlanmaları gerekir. Onaylamayıp halkoylamasına sunduğu maddelerin de Resmî Gazetede yayımlanmaları gerekir.


    Acaba Cumhurbaşkanı, Beşte Üç Çoğunlukla Kabul Edilmiş Bir Anayasa Değişikliği Kanununun Sadece Bazı Maddelerini Geri Gönderip, Diğer Maddelerini Halkoylamasına Sunabilir mi?- Aşağıda göreceğimiz gibi Cumhurbaşkanı, Meclisçe üçte iki çoğunlukla kabul edilmiş Anayasa değişikliği kanununun bütününü değil, sadece bazı maddelerini halkoylamasına sunabilir (m.175/5, birinci cümlenin ikinci kısmı). Oysa Anayasanın 175inci maddesinde Cumhurbaşkanının meclisin beşte üçü veya üçte ikisinden az bir çoğunlukla kabul ettiği Anayasa değişikliği kanunlarını kısmen halkoylamasına sunabileceğine ilişkin bir hüküm yoktur. Tersine, 175inci maddenin dördüncü fıkrası “Meclisçe üye tamsayısının beşte üçü ile veya üçte ikisinden az oyla kabul edilen Anayasa değişikliği hakkındaki Kanun, Cumhurbaşkanı tarafından Meclise iade edilmediği takdirde, halkoyuna sunulmak üzere Resmî Gazetede yayımlanır demektedir. Görüldüğü gibi, fıkrada kanun maddelerinden değil, “kanundan bahsedilmektedir. Bu ifadeden kanunun bazı maddelerinin değil, tamamının kastedildiği sonucuna varılabilir. Dolayısıyla Cumhurbaşkanının Anayasa değişikliği kanununu blok hâlinde Meclise geri göndermesi veya blok hâlinde halkoylamasına sunması gerektiği iddia edilebilir.

    Ancak bu iddianın Anayasanın 89uncu maddesinin 3 Ekim 2001 tarih ve 4709 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği 17 Ekim 2001 tarihinden sonra savunulabilmesi güçleşmiştir. Zira, 89uncu maddenin yeni şekline göre, Cumhurbaşkanı artık kanunları sadece tamamen değil, kısmen de geri gönderme yetkisine sahip hâle gelmektedir. 89uncu madde ise, Anayasanın 175inci maddesinin ikinci fıkrası uyarınca Anayasa değişikliği kanunları için de uygulanabilir niteliktedir. 175inci madde de, Anayasa değişikliği kanunlarının kısmen geri gönderilip gönderilemeyeceğine ilişkin bir hüküm olmadığına göre, bu boşluk 89uncu maddeye bakılarak doldurulacaktır. 89uncu maddeye göre ise Cumhurbaşkanı kanunları artık kısmen geri gönderme yetkisine sahiptir. O hâlde artık Cumhurbaşkanı Anayasa değişikliği kanunlarını da kısmen geri gönderebilecektir. Geri göndermediği maddeleri ise, 175inci maddenin dördüncü fıkrası uyarınca halkoylamasına sunabilecektir.


    II. Üçte İki Çoğunlukla Kabul Edilmiş Anayasa DeğişikliĞi kanunları Üzerinde cumhurbaşkanının Yetkileri
    Eğer Anayasa değişikliği kanunu Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az üçte ikisiyle kabul edilmiş ise, yani kabul oyları sayısı en az 367 ve daha fazla ise, Anayasa değişikliği kanunu üzerinde Cumhurbaşkanının onay, halkoylamasına sunma ve geri gönderme olmak üzere üç değişik yetkisi vardır. Cumhurbaşkanı bu üç değişik yetkisinden hangisini kullanacağına on beş gün içinde karar vermeli ve kararının doğrultusunda yapması gereken işlemi (onay, Resmî Gazetede yayım, Meclise geri gönderme) yapmalıdır. Zira, Anayasanın 175inci maddesinin ikinci fıkrasına göre “Anayasanın değiştirilmesi hakkındaki tekliflerin görüşülmesi ve kabulü, bu maddedeki kayıtlar dışında kanunların görüşülmesi ve kabulü hakkındaki hükümlere tâbidir dediğine göre, Cumhurbaşkanının buradaki yetkileri konusunda 89uncu madde, kıyasen uygulanır. 89uncu maddeye göre de Cumhurbaşkanı kanunları onaylama veya geri gönderme yetkisini onbeş gün içinde kullanmalıdır.

    A. Onaylama Yetkisi
    Cumhurbaşkanı, böyle bir Anayasa değişikliği kanununu on beş gün içinde onaylayabilir. Bu takdirde, Anayasa değişikliği kanunu, Resmî Gazetede yayımlanır (m.175/5). Böylece Anayasa değişikliği kanunu kesinleşmiş olur. Cumhurbaşkanı, kanunun tamamını onaylamak zorunda değildir. Çünkü, 175inci maddenin beşinci fıkrası açıkça “Meclis üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya gerekli görülen maddeleri Cumhurbaşkanı tarafından halkoyuna sunulabilir dediğine göre Cumhurbaşkanı bir Anayasa değişikliği kanununun bazı maddelerini halkoylamasına sunup, diğer bazı maddelerini onaylayabilir. Cumhurbaşkanının onayladığı maddeler, Resmî Gazetede yayımlanmak zorundadır. Zira, 175inci maddenin beşinci fıkrasının son cümlesi “halkoylamasına sunulmayan Anayasa değişikliğine ilişkin Kanun veya ilgili maddeler Resmî Gazetede yayımlanır demektedir.

    B. Halkoylamasına Sunma Yetkisi
    Cumhurbaşkanı, üye tamsayısının en az üçte ikisiyle kabul edilmiş Anayasa değişikliği kanununu halkoylamasına sunabilir (m.175/5). Cumhurbaşkanı bu yetkisini kanunun kendisine gelmesinden itibaren 15 gün içinde kullanmalıdır (m.175/2 uyarınca m.89/1). Cumhurbaşkanı bu yetkisini Anayasa değişikliği kanununun tamamı hakkında kullanabileceği gibi, sadece bir kısmı yani birkaç maddesi veya tek bir maddesi için de kullanabilir. Zira, Anayasanın 175inci maddesinin beşinci fıkrası açıkça “Meclis üyesi tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanun veya gerekli görülen maddeleri Cumhurbaşkanı tarafından halkoyuna sunulabilir denmektedir.

    23.5.1987 tarih ve 3376 sayılı Anayasa Değişikliklerinin Halkoyuna Sunulması Hakkında Kanunun 2nci maddesi

    “Anayasa değişikliğinin halkoylaması, ilgili Anayasa değişikliği Kanununun Resmî Gazetede yayımını takip eden yüzyirminci günden sonraki ilk Pazar günü yapılır

    demektedir. Madde metninden açıkça anlaşılacağı üzere bir Anayasa değişikliği hakkında halkoylaması yapılabilmesi için halkoylamasında oylanacak olan Anayasa değişikliği kanunun Resmî Gazetede yayımlanması gerekir. Cumhurbaşkanının onayladığı maddeler de, halkoylamasına sunduğu madde de bir “Anayasa değişikliği kanunudur. Zaten bir Anayasa değişikliği kanunu olduğu için halkoylamasına sunulabilmektedir. O hâlde bu maddenin de Resmî Gazetede yayımlanması gerekir. 3376 sayılı Anayasa Değişikliklerinin Halkoyuna Sunulması Hakkında Kanunun ikinci maddesinden çıkan anlama göre, üzerinde halkoylaması yapılacak kanun veya maddeler veya madde, Resmî Gazete yayımlanmadıkça, Yüksek Seçim Kurulunun halkoylaması sürecini başlatması mümkün değildir. Keza, halkoylaması da bu yayım olmadıkça hiçbir zaman yapılamayacaktır. Çünkü, 120 günlük süre Resmî Gazetede yayım olmadıkça, hiçbir zaman işlemeye başlamayacaktır.

    Keza, halkoylamasına sunulan Anayasa değişikliği kanunlarının Resmî Gazetede yayımlanması zorunluluğu 23.5.1928 tarih ve 1322 sayılı Kanunların ve Nizamnamelerin Sureti Neşir ve İlanı ve Meriyet Tarihi Hakkında Kanunun 1inci maddesine dayanarak da savunulabilir. Adı geçen Kanunun 1inci maddesine göre kanunların Resmî Gazetede yayımlanması mecburîdir. Halkoylamasına sunulması istenilen 27nci madde de hukukî biçim itibarıyla tüm diğer kanunlar gibi bir “kanundur. Dolayısıyla, 1322 sayılı Kanunun 1inci maddesi uyarınca onun da Resmî Gazetede yayımlanması gerekir.
     



  2. Cevap: Anayasa Değişikliği Nasıl Yapılır?

    Teşekkürler paylaşım için :).