Osmanlı devletinde kanunnamelerin hazırlanma aşamaları

'Osmanlı Tarihi' forumunda Burcu tarafından 29 Ocak 2015 tarihinde açılan konu


  1. Osmanlı döneminde genel olarak belirli bir konuya dair hukuki maddeleri ortaya koyan padişah hükmünü ifade eder. Kanunname ancak padişah hükmü tarafından resmi bir nitelik kazanabileceği için herhangi bir normal kanun gibiydi. Sadece tek bir hüküm yada belirli bir konuda kanunname olabileceği gibi bütün imparatorluğa veya belirli bir bölgeye uygulanabilen kanunnameler de vardır.

    ÇIKARILIŞ ŞEKİLLERİNE GÖRE KANUNNAMELER
    Padişah Hükmü Şeklindeki Kanunnameler: Belirli idari meselelere yada ihtiyaçlara cevap vermek için fermanlar yada beratlar şeklinde yayınlanmış olup valiler ve kadılar tarafından uygulanması istenen hükümlerdir. Büyük ihtimalle bürokratların ihtiyaçlarını karşılamak için padişah hükümleri şeklinde hazırlanmıştır. Bilinen en eski ferman “kanun mecmuası” II. Bayezid döneminden kalmadır.

    Sancak Kanunnameleri: Padişahın tuğrasıyla onaylanmış ve her bölgenin mufassal tahrir defterlerinin başında yer almıştır. Bu kanunnameler öncelikle reaya ile timar sahipleri arasındaki anlaşmazlıkları çözmek ve engellemek amacıyla timarların yürürlükte olduğu eyaletler için mevcuttu. Eldeki en eski sancak kanunnamesi 1487 tarihli Hüdavendigar Sancağı Tahrir Defteri’nde bulunmaktadır.

    Belirli Gruplarla İlgili Kanunnameler: Özel kanunnameler belirli bir yerde devlete hizmet eden reaya için çıkarılmıştır. Bunlar yedek askeri hizmeti yerine getiren gruplar olup yaya ve müsellem, canbaz, eşkinci Yörük ve eşkinci Tatar ve Eflaklardır. Vergi muafiyetine sahiptirler. 16. yy.’da askeri önemleri azaldıkça reaya statüsüne intikal edip mevcut sancak kanunnamelerinin hükümlerine tabi olmuşlardır.

    Devlet Teşkilatıyla İlgili Kanunnameler: Devletin işlerini düzenlemek için yazıldığı ifade edilir. Saray, hükümet ve protokol konularıyla ilgili olarak Osmanlı devlet sisteminin mantığını izler. Sırasıyla hükümetin şekli ve yetki alanlarını, yetkililerin padişahla ilişkilerini, rütbeleri ve derecelerini, terfi, ücret, emekliliklerini ve cezaları ele alır.

    Genel Kanunnameler: Devletin bütün bölgelerinde yürürlükte olmak üzere düzenlenmiştir. II. Bayezid zamanında 1501 yılında Kitab-ı Kavanin-i Örfiye-i Osmaniye adıyla yürürlüğe konmuştur. Kanuni Sultan Süleyman’a atfedilen kanunnamenin temelini oluşturur.