osmanlı devletinde çıkan halk isyanlar sebep ve sonuçları

'Genel Türk Tarihi' forumunda YAREN tarafından 25 Şubat 2011 tarihinde açılan konu


  1. İÇ ÇALKANTILAR VE İSYANLAR

    Osmanlı Devletikuruluşundan itibaren çetin mücadeleler içinde yaşamak mecburiyetinde kalmıştırBir taraftan Bizans ve Balkanlardaki devletlerle mücadele ederkendiğer taraftan çeşitli Türk beylikleri ile uğraşmıştırDoğudan ve batıdan rahatsız edilmiştirTürk ve İslam dünyasını Hristiyan ittifaklarına karşı korurkenkardeş devletlerle de uğraşmak zorunda kalmıştır
    Bütün bunlara rağmenOsmanlılarİslam dünyasının lideri olan büyük bircihan devletini ortaya çıkarmıştırİçte ve dışta huzuru sağlamışbir huzur ve güven ortamı meydana getirmiştirAskeri başarılarının yanı sıra siyasiekonomik ve kültürel gelişmeler sağlamıştırTürk-İslam kültürünün zirvesi olan bir Osmanlı Medeniyeti meydana getirmiştir

    Yüzyıllarca süren üstün başarılarına rağmenyüklendiği çetin görevin ve aleyhinde oluşan ittifakların yüküdevlete ağır gelmeye başlamıştırAskeri harcamalar çok yükselmiştirTicari yolların değişmesi Osmanlı Devleti maliyesini olumsuz yönde etkilediSiyasi ve askeri meselelerle uğraşan devletdünyada meydana gelen ilmi ve teknolojik gelişmeleri görememişgördüklerini de uygulayamamıştır
    Osmanlı Devleti kurulduğu tarihten 17 yüzyıla kadar sürekli ilerleme ve gelişme içinde olmuşturÇok geniş sınırlara ulaşan devlet 16 yüzyılın ikinci yarısında bir takım iç meselelerle karşı karşıya gelmiştirBatıda Avusturyadoğuda İran ile yapılan savaşlarOsmanlı Devletini bunalımlı bir döneme sokmuştur

    İsyanların Sebepleri ve Özellikleri

    Bu dönemde çıkan isyanlaryönetiminordunun ve maliyenin bozulmasıyla ilgilidir
    Yönetimde merkezi otoritesinin zayıflaması üzerine eyaletlerde ve taşra teşkilatında kendi başına hareket eden kişiler ortaya çıktıunlarhalk üzerinde baskı kurmaya ve merkezin emirlerini dinlememeye başladılarDiğer yandanuzun süren savaşlar sebebiyle askerden kaçanlar eşkıya olarak dağlara çıkıyor ve iç güvenliği tehdit ediyorlardıSavaş ortamında doğan ekonomik kriz de huzursuzlukların kaynağı olduMaliyenin zayıflaması ile paranın ayarı düşürüldüParanın alım gücünün azalması ve yeni vergilerüretimin düşmesine neden olduBuna rağmen çiftçiesnaf ve tüccar üzerinde vergi yükü daha da arttıDevlete olan güven sarsıldıBu fırsattan istifade eden kişilerinde teşvikiyle de iç karışıklıklar çıktıBu karışıklıkları çıkaranlargerçekleşen olumsuz gelişmelerden dolayıyer yer halk tarafında desteklenmiştir
    Ayrıcaiç isyanların sebepleri şöyle sıralanabilir:
    -Bu dönem padişahların yetersiz kişiler olmaları
    -Devlet memurlarının seçimlerde yeterliliğine bakılmayarakrüşvet ve iltimasın rol oynaması
    -Tımar sisteminin bozulması ve buna bağlı olarak tarım ve hayvancılığın gerilemesi
    -Uzun süren savaşlarıngüvenliğin bozulmasına ve bununçiftçinin toprağını terk etmesine sebep olmasına
    -Halkın her türlü propagandaya kolayca inanması
    -Devşirmelerin her türlü imkana sahip olmalarına karşılıkTürklerin maddi imkansızlıklar içinde olmaları
    Yukarıda belirtilen sebepler insanları isyan etmeye yöneltmiştir

    İstanbul İsyanları

    İstanbuldaki isyanlar çoğu defa yeniçeriler ve sipahiler tarafından çıkarılmıştırBunlargenellikle maaşların yetersizliği ve zamanında ödenmemesi bahane ediyorlardıAyrıcayeniçeriler bazı devlet adamlarının kendi çıkarları için kışkırtılıyorduBu durumdevlet içerisinde huzursuzluk yaratıyoranarşinin ortaya sıkmasına sebep oluyorduKanlı olan bu isyanlar devlet ileri gelenlerinin hayatına mal olduğu gibi padişahların tahttan indirilmesine hatta öldürülmesine kadar gidebiliyordu
    İstanbul isyanları arasında en tehlikeli olanları IIIMuratGenç OsmanIVMuratIVMehmet dönemlerinde meydana gelenlerdir
    IIIMurat zamanındaki isyanın en önemli sebebiakçenin değerinin düşürülerek yeniçerilere ulufe ödenmesiydi İsyancılarsaraya yürüyerek bu işlerden sorumlu gördükleri defterdarların katlini istemişlerdirÇaresiz kalan yönetimaskerlerin istediğini yerine getirdiBu durum askerleri daha da cesaretlendirmiş ve arkası gelmeyen yeni isyanlara sevk etmiştir
    Genç OsmanHotin seferlerinde yetersizliğini gördüğü Yeniçeri Ocağının kaldırılarak yerine yeni bir ordu kurulmasını planlıyorduPadişahın bu planını öğrenen yeniçeriler ayaklandılarBir çok devlet adamını ve padişahı öldürdüler(1622)IIOsmanisyan cılar tarafından öldürülen ilk padişahtırYeniçeriler bu olaylardan sonra devlet içinde ki güçlerini arttırmışlardır

    Yeniçeriler ve sipahiler IVMuratın tahta geçtiği ilk yıllardan itibaren mesele çıkarmaya başladılarYeniçerilerin ayaklanması sonucu sadrazam öldürüldüBu olaydan etkilenen IVMuratdevlet otoritesini kurtarmak için çalıştıSert tedbirler alarak düzeni ve güvenliği yeniden sağladı
    İstanbuldaki diğer bir isyan da IVMehmet zamanında patlak vermiştirHarem ağalarının devlet işlerine karıştığını ve ulufelerin zamanın da ödenmediğini ileri sürerek yeniçeriler ayaklandıSorumlu gördükleri birçok devlet adamını idam ettirdilerÖldürülen bu kişilerSultan Ahmet Meydanındaki bir çınar ağacına asıldıBundan dolayı bu olaya Vaka-i Vakvakiye denilmektedir(1656)

    Taşra İsyanları

    ICelali İsyanı

    Ülkedeki ekonomik sistemin bozulmaya başlamasıtaşra isyanlarının temel sebebidirDevlet yönetiminde meydana gelen otorite boşluğu da genişlemesine sebep teşkil etmiştirAyrıcaAvusturya ve İran ile yapılan savaşlar isyanların yayılmasına etken olmuşturXVIIyüzyıl boyunca devam eden bu dönem isyanlarına Celali İsyanları adının verilmesi;Yavuz Sultan Selim döneminde Bozok (Yozgat) bölgesinde Celal isimli birisinin ilk defa isyan etmesinden kaynaklanmaktadırAnadoluda patlak veren Celali isyanlarından bazıları KarayazıcıCanpulatoğlu KalenderoğluKatırcıoğluGürcüNe bi gibi kişilerin çıkardığı isyanlardır
    BunlardanKarayazıcıHaçova Savaşından kaçmış ve ocaktan kaydı silinmiştiUrfa taraflarında isyan eden Karayazıcıetrafınahükümete kırgın olan devlet adamlarını ve asker kaçaklarını topladıKuvvetlerin mevcudu kısa zamanda otuz bin kişiye ulaştıSokulluzade Hasan Paşaya yenilen KarayazıcıSamsuna kaçtı ve Canik dağlarında girdiği çatışmada öldüKardeşi Deli Hasanisyana devam ettiDevleti uzun süre uğraştıran Deli Hasan affedildiDaha sonra Bosna valiliğine getirildiBurada da rahat durmayan Deli Hasan sonunda idam edildi
    IAhmet zamanındaCelali İsyanları iyice yaygınlaşıp tehlikeli olmaya başladıİsyancılarAnadolunun büyük bir kısmını ele geçirdiler1606 da Avusturya savaşının sona ermesi üzerineSadrazam Kuyucu Mehmet Paşa ve Kanije kahramanı Tiryaki Hasan Paşa isyancıların üzerine gönderildilerÖnce Canpolatoğludaha sonra da Kalenderoğlu isyanları bastırıldıBunlardan Kalenderoğluadamları ile birlikte İrana sığındıAnadolu da çok sayıda Celalinin öldürülmesi üzerine devlet otoritesi yeniden sağlandı
    IMustafa zamanındaErzurum beylerbeyi olan Abaza Mehmet PaşaIIOsmanın yeniçeriler tarafından öldürülmesini bahane ederek isyan ettiAbaza Mehmet Paşaeline geçirdiği yeniçerileri öldürttüSonunda Hüsrev Paşaya yenilerekonunla birlikte İstanbula geldiİsyan nedenini ve macerasını IVMurata anlattıPadişah tarafından affedildi ve Bosna valiliğine tahin oldu

    IIDiğer İsyanlar (Eyalet İsyanları)

    XVIIyüzyılda merkezi yönetimin zayıflaması sonucu EflakBoğdan ve Erdelde çıkan isyanlar güçlükle bastırılabildiBu isyanların bastırılmasıOsmanlı Devletini zaman zaman Avrupa devletleriyle karşı karşıya getirdiOsmanlı Devletinin uzak eyaletlerinden biri olan Yemenisyanların en çok görüldüğü yerlerden biriydiİstanbuldan tayin olan yöneticilerin bölgede kontrolü sağlayamamaları sebebiyle Yemen1598-1635yılları arasında mahalli idarecilerin elinde kaldıBağdatta Subaşı Bekirin çıkardığı isyanIVMurat döneminde Bağdat seferi ile son bulduBağdat beylerbeyi Hüseyin Paşa tarafından bastırıldı(1655)
    XVIIyüzyılda diğer bir önemli isyan da Kırımda çıktı1608de Kırım Hanı Gazi Girayın ölümü üzerine oğlu Toktamışİstanbuldan gelecek fermanı beklemeden kendini han ilan ettirdiBu durum İstanbulda iyi karşılanmadıKırım Hanlığına Selamet Giray tayin edildiBu olay Kırımda karışıklıklara sebep olduKırımdaki karışıklıklarCanbey Girayın Kırım hanı olmasına kadar devam etti

    İsyanların Sonuçları

    Yeniçerilerin isyankar tavırları Fatih Sultan Mehmet zamanında başlarUlufe konusuna dayanan yeniçeri hareketlerizaman zaman siyasi mahiyet kazanmıştırİstanbul isyanlarında devletin otoritesi ağır bir sarsıntı geçirmiştirİsyanlar sebebiyle devletin üst dereceli memurlarında psikolojik çöküntü doğmuştur Yüksek dereceli memurların eli silahlı ve güçlü çapulcu ordusuna karşı yapabilecekleri bir şey yokturBu gelişmeler sonucunda Osmanlı Devletinin merkezi otoritesi çöktü;inanırlığı ve güvenirliğini kaybetti
    Celali İsyanlarının kaynağı büyük ölçüdevergi yükünden yılıp köyünüçiftini çubuğunu terk eden(çift bozan) insanlar oluşturuyorduKadılarıntaşrada ki yöneticilerinin usulsüzkanuna aykırı iş yapmalarıfazla para(veya mal) toplamalarıhatta rüşvet almalarıbu isyanların psikolojik temelini meydana getirmiştirCelali ve Eyalet isyanları bastırıldıFakatne çift bozan ne kanunsuzluk ve nede rüşvet eksildiBunun yanındakuyucu Murat Paşanın isyanları bastırmak içinsuçlu suçsuz önüne gelen insanıçoluk çocuk demeden öldürtmesi derin yaraların açılmasına sebep oldu

    Ticaret sanayiziraat kısacası üretimhuzur ve güven ortamını severİsyanlar sebebiyle ne İstanbulda ne de Anadoluda huzur kaldıTarım arazileri isyanlar ve bastırma çabaları sonunda tahrip olduHalk daha da yoksullaştıDolayısıyla devletin gelirleri de azaldıHalkının refahınıgüvenliğini ve huzurunu sağlayamayan devlete güven kalmadı