Osmanlı Arşivleri

'Osmanlı Tarihi' forumunda Dark tarafından 22 Aralık 2009 tarihinde açılan konu


  1. Osmanlı Arşivi,
    Osmanlı Arşivleri

    Hazine-i evrak, mahzen-i evrak Babıali Hazine-i Evrakı adıyla da anılan Osmanlı Devleti'ni ilgilendiren her tür yazılı belgenin bulunduğu yer.
    Osmanlı Devletinde, Selçuklular ve diğer Müslüman-Türk devletlerinden gelen eski bir devlet geleneğine göre, daha ilk dönemlerden itibaren arşiv fikri mevcuttu Devlet işlemlerine ait belgeler ve defterler önem derecesine bakılmaksızın muhafaza ediliyordu Bunları koruyan görevliler ve bunların saklandığı mahzenler vardı Bursa ve Edirne'de ilk arşivler mevcuttu İstanbul'un fethinden sonra ilk arşiv Yedikule'de idi Topkapı Sarayı'nın inşasından sonra Divan-ı hümayunun yanında yer aldı Divan-ı hümayun kayıtları ile, Defterhane'ye ait tapu defterleri ve Defterdarlığa ait maliye defter ve kayıtları devletin önemli arşivleri idiler
    XVI yüzyılda Osmanlı arşivi en yüksek düzeyine erişti Geniş Osmanlı coğrafyası içinde, dakik işleyen bir bürokrasi sisteminin varlığı sonucu hem merkezi devlet kuruluşlarının ve hem de taşra idaresi ve eyaletlerin arşivleri teşekkül etti Bunlar düzenli şekilde korundu ve hizmete hazır bulunduruldu Savaşlarda devlet adına yazışmalar da yapıldığından, önemli arşiv defterleri bizzat ordu ile birlikte götürülüyordu İmparatorluk başkenti İstanbul'da arşivler, Topkapı Sarayı Kubbealtı yanı, Defterhane Hazinesi, Bab-ı Hümayun'un üst katı, Tomruk Dairesi, Çadır Mehterleri Kışlası, Saray-ı Atik gibi depolarda idi
    18 yüzyılın ortalarından sonra, umursamazlık sonucu arşivler ihmale uğrayıp sahipsiz kaldı Bakımsızlık, yangınlar, su baskınları, depoların yetersizliği, taşımalar, süreli savaşlar arşivlerin düzenini bozdu Yenilgi ile sona eren bazı harplerde bazı arşiv kayıtları savaş alanında kalabilmişti
    Bununla beraber, I Abdülhamid devrinde 1785 tarihli önemli bir emir yayınlandı Devlet kayıtlarının ve defterlerin devamlı saklanması, bunun önemli işlerden olduğu belirtildi Ciddi tedbirler alındı
    Modern anlamda Osmanlı arşivinin kuruluşu Tanzimat devrinde oldu 1845 yılında Maliye Nazırı Safveti Paşa'nın Topkapı Sarayı'nda bazı arşiv malzemelerini korumaya alma ve düzenleme çalışmaları görüldü 1846 yılında Sadrazam Mustafa Reşid Paşa tarafından Hazine-i Evrak adıyla Osmanlı Devlet arşivi kuruldu Kasım 1846 tarihli irade-i seniyye'ye (padişah buyruğu) göre "mesalih-i mühimmeye müteallik ve senedat-ı devletten madud evrak-ı resmiyenin mahall-i vahidde cem ve hıfzı maksadıyla tesis" olundu Babıali Bahçesi içinde İtalyan mimarı Fossati'ye bir arşiv binası inşa ettirildi Hazine-i Evrak'ta çalışacak olan bir ekip hazırlandı, personel konusu çözümlendi Arşiv prensipleri ve arşivlenecek malzemeler bir sisteme bağlandı
    29 Haziran 1849 tarihli "nizamname-i mahsus" ile çalışma prensipleri belirlendi Arşivin resmi adı önce Hazine-i Evrak Nezareti idi Sonra müdürlük oldu Nazır olarak, Sadaret Mektupçusu Esseyyid Hasan Muhsin Efendi seçildi Hazine-i Evrak Nazırı, bakanlar kuruluna dahil bir nazır değildi Fakat bir müdürlükten daha yüksek görevliydi Muhtelif mahzenlerde ve depolarda bulunan önemli belgeler ve defterler getirilerek tasnif edildi ve Hazine-i Evrak'a kondu Yeni teşekkül edenler de sonradan muntazaman devredildi Bu durum, imparatorluğun 1922'de sona ermesine kadar sürdü
    II Mahmud'un girişimleri ile kurulmaya başlanan Osmanlı Nezaretleri ve Şura-yı Devlet 'in kendi bünyelerinde Hazine-i Evrak örneğinden yararlanılarak arşivlerini oluşturdular Maarif, dahiliye, hariciye, Sadaret, evkaf, nafia, adliye vb nazırlıklarının arşiv kuruluşları bu örnekten alınmıştır Bazı bakanlıklar (Meşihat, Maliye gibi) kendi ihtiyaçları için arşiv binaları da yaptırdılar
    1864'de Osmalı İdari yapısında bir reform sonucu, vilayet sistemi kurulmaya başlayınca, her vilayet merkezinde bir bölge arşivi kuruldu Bunun ilk örneğini Tuna vilayetinin merkezi Rusçuk'ta vali Midhat Paşa kurdurdu ve bir bina inşa ettirdi Balkanlarda bazı savaşlar sırasında bazı vilayet arşivleri tahribe uğradı veya düşman eline geçti Bugün Bosna-Hersek vilayet arşivi Saraybosna'da, Tulça vilayeti arşivi Bulgaristan Milli Kütüphanesindedir Bağdat, Şam, Halep gibi Arapların oturduğu bazı vilayetlerin arşivi dağılmış veya orada kalmıştır
    Sultan Abdülaziz ve II Abdülhamid devirlerinde bazı gelişmeler oldu Ali Paşa, Küçük Said Paşa, Cevad Paşa arşivlere düzen getirdiler II Abdülhamid devrinde Yıldız Sarayı'nda önemli bir arşiv teşekkül etti
    1908'den itibaren II Meşrutiyet döneminde Osmanlı arşivleri bakımından canlılık ve yenilikler meydana geldi Topkapı Sarayı'nda yüzyıllardır birikmiş belgeler, Babıali Hazine-i Evrak'ına taşındı Sultanahmed meydanındaki bazı mahzenlerde bulunanlar bunlara ilave edildi Tarih-i Osmani Encümeni'nin Hazine-i Evrak'ın gayretleri ile bunlar tasnif edildi Bazıları yayınlandı, ilk defa Türk ve yabancı araştırıcılara arşivlerin kapıları açıldı, ilmi araştırmalar yapıldı O zamana kadar arşivler, sadece bürokratik hizmetlere yarıyordu Bu dönemden itibaren ilmi gayeler için kullanıma başlandı
    Basın-yayın organlarında ve aydınlar arasında "arşivlerin meşrutiyete layık bir şekilde çözümlenmesi gerektiği" fikri gelişti
    I Dünya Savaşı'nın zor günlerinde bile bazı arşiv çalışmaları yapıldı Sadaret, Dahiliye, Hariciye ve Şura-yı Devlet arşivleri yeniden ele alındı Bir komisyon kuruldu Nizamname hazırlandı Babıali Hazine-i Evrak Müdüriyet-i Umumiyyesi'nin kurulması amaçlandı Ancak, köklü tedbirlere geçilemedi 1915'te bir kısım Divan-ı Hümayun defterleri, güvenlik için Konya'ya taşındı ve tekrar geri getirildi
    Savaş içinde kumandanlıklarla ilgili bazı arşiv ihtiyaçları için, Harbiye Nezaretinde Harb Hazine-i Evrak'ı kuruldu
    Hariciye nezareti arşivi, Fransız usulüne göre yeniden tertip edildi Tasnif ve endikatörleri hazırlandı
    1908-1922 yılları arasında Ali Emiri Efendi, İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Ahmed Refik Bey, Abdurrahman Şeref Bey, Ahmed, Tevhid Bey, Refik Bey, Mahmud Nedim Bey önemli hizmetler yaptılar
    Osmanlı Devlet Arşivi olan Hazine-i Evrak'ta 1846-1922 arasında müdürlük yapan zevat şunlardır: Esseyyid Hasan Muhsin Efendi (nazır ve müdür), Nuri Bey (müdür), Tahir Bey, Abdüllatif Bey, Şefik Bey, Ata Bey, Mehmed İzzet Bey, Refik Bey, Siret Bey, Refik Bey, (ikinci defa olarak), Celal Bey, (müdür vekili), Kadri Bey, Mahmud Nedim Bey
    Osmanlı Devleti'nin 1922'de ilgasından sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisi, arşivlerin bütünüyle korunması için gerekli tedbirleri almıştır
    Babıali Hazine-i Evrak'ı önceden olduğu gibi Cumhuriyet devrinde de Başvekalet ve Başbakanlığa bağlı olarak İstanbul'da aynı yerinde kalmıştır Muhtelif Osmanlı nezaretlerine ait arşiviler zamanla bu arşive devredilmiştir 1943 yılında Başvekalet Arşiv Umum Müdürlüğü ve daha sonraki adıyla Başbakanlık Arşiv Genel Müdürlüğü, Osmanlı arşivlerini bünyesinde barındıran en büyük arşiv kuruluşu olmuştur Adı son olarak 1981'de Osmanlı Arşivi Dairesi Sarayı Müzesi Arşivi, Vakıflar Arşivi, Şer'iyye Sicilleri Arşivi, Deniz Müzesi Arşivi, Dışişleri Hazine-i Evrakı Müdürlüğü gibi kuruluşlarda ve diğer müesseselerin elinde Osmanlı arşivleri ve arşiv malzemeleri dağınık olarak bulunmaktadır
    Osmanlı Arşiv zenginliği, bugün Balkanlar, Akdeniz, Ortadoğu ve Kuzey Afrika'da 24 bağımsız devlete ve buralardaki milletlerin tarihine ait en doğru ve en kıymetli kaynakları kapsamaktadır
    Osmanlı bürokrasi sisteminin bir özelliği olarak, Osmanlı arşivindeki malzemeler genellikle evrak ve defter olarak iki kısma ayrılır Evrak ile tek tek belgeler anlaşılır Bunlar Osmanlı kalemlerinden muameleler esnasında meydana gelen malzemelerdir Divan-ı Hümayun, Bab-ı Defteri, Defterhane gibi müesseselerin evrakıdır XIX yüzyılda teşekkül eden nezaretlerin belgeleri de bunlara ilave edilir Defter tipi ise, yine muhtelif kalemlerin belgelerinin sicil ve kaydına mahsus defterlerdir Divan-ı hümayun, Bab-ı Defterî, Defterhane, nezaretler, XVIII yüzyıldan itibaren Bab-ı asafi veya Bab-ı ali'nin çeşitli kalemlerinin defterleri sayılabilir En önemlileri: Mühimine defterleri, şikayet defterleri, ahkam defterleri, name-i hümayun defterleri, ecnebi defterleri, tapu-tahrir defterleri (defter-i hakaniler), muhtelif maliye kalemlerine ve donanmaya, askeri dairelere mahsus defterler gibi
    Genellikle XIX yüzyıla ait malzemeler arasında, haritalar, resimler, fotoğraflar da bulunmaktadır Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlerle yaptığı her türlü antlaşma ve muahedelerin orijinalleri de burada saklanır


    Alıntıdır