Noktalama işaretleri konu anlatımı

'Ders notları' forumunda ZeuS tarafından 8 Ağustos 2011 tarihinde açılan konu


  1. noktalama işaretlerinin hepsi,
    noktalama işaretlerinin kullanıldığı yerler,
    noktalama işaretlerinin kullanımı,
    noktalama işaretlerinin kullanıldığı yerler ve örnekler

    NOKTALAMA İŞARETLERİ

    1)NOKTA (.):

    a)Tamamlanmış cümle sonlarında kullanılır:

    *Gözlerin gözlerime değince felaketim olurdu ,ağlardım.

    *Beni sevmiyordun,bilirdim.

    b)Kısaltmalardan sonra kullanılır:

    * vb. *Prof. *Dr. *Cad. *Alm. *Ar. İng.

    c)Sıra gösteren rakamlardan sonra “-inci” eki yerine kullanılır.

    *Senin çocuk 1. sınıfta mı okuyor.

    *Dün 25. yaşıma bastım.

    d)Tarihlerin yazılışında gün,ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur:

    *21.03.1978 *29.X.1925

    e)Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur:

    *Yarın 08.45’te gideceğim.

    2)VİRGÜL (,):

    a)Yazıda sıralanan eş görevli sözcükler ya da söz gruplarını ayırmada kullanılır:

    *O kitabı aradım , buldum.

    *Fırat,Dicle önemli nehirlerimizdendir.

    *Çalıkuşu’nu ,Huzur’u ,İntibah’ı okudun mu?

    *Kitabı açtı ,birkaç sayfa çevirdi , yüksek sesle okumaya başladı.

    *Yakında yine bahar gelecek, ağaçlar çiçek açacak ,kediler damlara çıkacak.

    b)Anlama güç katmak için tekrarlanan sözler arasına konur:

    *Oğlunu , kadersiz oğlunu bir daha göğsüne bastı.

    *Akşam,yine akşam ,yine akşam

    c)Hitaplardan sonra kullanılır:

    *Sevgili Kızım, *Değerli Öğretmenim, * Saygıdeğer Müdürüm,

    d)Yüklemden uzak kalmış özneden sonra konur:

    *Ahmet Haşim, şiirde anlamın kapalı olmasına ve musikiye önem vermiş bir şairimizdir.

    *İşte bu adam, Türkiye’yi pislikten kurtaracak tek adamdır.

    *Tatlılar,kalorisi fazla ;fakat vitamini az besinlerdir.

    e)Cümlede vurgulanmak istenen ögelerden sonra konur.

    *Yarın,buraya geleceksin ve bu işi çabucak bitireceksin.

    f)Anlam karışıklığına meydan vermemek için adlaşmış sıfatlardan sonra kullanılır:

    *Genç, adama ters ters baktı.

    *Hırsız, çocuğu kovaladı.

    *Yaralı, kadının yüzüne bakıyordu.

    *İhtiyar, adamın suratına tükürdü.

    g)Bazı cümlelerde anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:

    *Oku; adam ol baban gibi ,eşek olma.

    *Siz de kazançlı çıkmak istiyorsanız benim gibi, hanımları alışverişe gönderin.

    ğ)Bir addan önce gelen zamirlerden sonra kullanılır:

    *O, şiiri niçin ezberlememiş?

    *O ,güzel günlerine yeniden dönebilse.

    *Bu, kadını bir daha görmemiş.

    *Şu ,bahçeye dikilecekmiş.

    h)Arasözlerin başında ve sonunda kullanılır.

    *Bu büyük komutanı, Atatürk’ü ,saygıyla anıyoruz.

    *Bu yöre, Sibirya ve çevresi,alabildiğine soğuktur.

    *Örnek olsun diye, örnek istemez ya, söylüyorum.

    *Bir kuş, bir çiçek, bir böcek ,ne bileyim ben, her şey onun ilgisini çekiyordu.

    *Ben de Ankara’da, o güzelim başkentte, beş yıl kaldım.

    I)Yazıda tırnak içine alınmamış aktarma cümlelerin sonunda tırnak işareti yerine kullanılır:

    *Minareyi çalan kılıfını hazırlar, diyordu.

    *Artık sevmeyeceğim,dedi.

    i)Cümle başında kullanılan “evet,hayır,yok,yoo,peki,tamam,hayhay,olur,

    haydi,elbette…” gibi sözcüklerden sonra kullanılır:

    *Hayır, bu işi sevmedim. *Evet, yarın sınavsınız. *Yoo,işte bunu yapamam, dedi.

    3.NOKTALI VİRGÜL(;):

    a)Birbirine bağlı olmakla birlikte her biri kendi içinde bağımsız cümlelerin arasında kullanılır.Bu tip cümleler birbirini açıklayan,güçlendiren ,biri diğerine örnek olan cümlelerdir.Bu kullanım özellikle atasözlerinde görülür.

    *Yer üst üste iki kez sarsıldı; halk korkuyla sokaklara fırladı.

    *Kısa bir konuşma yaptı; dinleyiciler onu uzun uzun alkışladı.

    *Horoz ölür; gözü çöplükte kalır.

    *Yalancının evi yanmış;kimse inanmamış

    b)Virgülle ayrılmış sözleri ya da söz gruplarını farklı sözlerden ya da söz gruplarından ayırmak için konur.

    *Sayısal derslerden matematiği,fiziği; sözel derslerden Türkçeyi, coğrafyayı çok seviyorum.

    *Ahmet Haşim, Cenap Şehabettin sembolist; Tevfik Fikret ,Yahya Kemal parnasyen şairlerdendir.

    *Erkek çocuklara Ali,Murat,Serhat; kız çocuklarına ise Yeşim,Senem,Serpil adları verilir.

    c)Ögeleri arasına virgül konmuş sıralı cümleleri ayırmada kullanılır:

    *Sevinçten, heyecandan içim içime sığmıyor; bağırmak,kahkahalar atmak,ağlamak istiyorum.

    *At ölür, meydan kalır;yiğit ölür , şan kalır.

    *Kel ölür , sırma saçlı olur ; kör ölür , badem gözlü olur.

    d)Önceki cümleye “fakat,oysa ,lakin,ancak,çünkü…” gibi bağlaçlarla bağlanan cümlelerde bağlaçlardan önce kullanılır:

    *Bu romanı inceledim ;fakat pek beğendiğimi söyleyemem.

    *Köye sen git;ancak orada çok fazla kalma.

    *Kazanacağım ;çünkü çok çalışıyorum.

    NOT: Noktalı virgül, yukarıda sayılan bağlaçlardan önce kullanıldığı gibi bunların yerine de kullanılabilir.

    *Bugün erken yatmalıyım;yarın sınav var.

    *İşinle ne kadar küçük olursa olsun ilgilen; hayattaki tek dayanağın odur.

    *Sıkı giyinin ;dışarısı çok soğuk.

    e)Öğeler arasında anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:

    *Murat;Hasan ,Ali ve Osman’dan daha çalışkanmış.

    *Elma;armut,muz ve üzümden yararlıdır.

    f)Özneden sonra virgüllerle ayrılan eş görevli sözcükler varsa ,özne noktalı virgülle ayrılır.

    *1.yeni grubunun en ünlü temsilcilerinden olan Orhan Veli ; dili çok iyi kullanan ,okuyucuyu değişik bir romantizme sürükleyen , güçlü bir şairdir.

    Not: Noktalı virgülden ve virgülden sonra gelen sözcükler – özel isim değil iseler- küçük harfle başlar.Diğer noktalama işaretlerinden sonra gelen sözcükler büyük harfle başlar.

    4.İKİ NOKTA(:) :

    a)Bir cümle veya sözcükten sonra yapılacak açıklamalardan önce kullanılır.

    *Şimdi herkes ona şöyle sesleniyordu:Atmaca Kamil.

    *Bence bu cinayetin iki nedeni olabilir:Birincisi namus meselesi,ikincisi çıkar kavgasıdır.

    *Demokrasinin tek dayanağı vardır: O da özgürlüktür.

    b)Alıntı cümlelerden önce kullanılır.

    *Bu sanatçının romanla ilgili şu sözünü anmadan geçemeyeceğim:“Roman yol boyunca gezdirilen bir aynadır.”

    *Hacı Bektaş-ı Veli:“Eline,beline,diline sahip ol.” demiş.

    b)Öykü ve romanlarda konuşma çizgisinden önce kullanılır:

    *Süleyman Çavuş:

    —- Bırak açma o bahsi ,dedi .

    Kooperatif katibi kaşlarını çattı:

    —- Yoo, böyle deme Süleyman Çavuş.

    Not:İki noktadan sonra yapılacak açıklama bir cümle niteliğinde değilse küçük harfle başlar.

    *En çok sevdiğim meyvelerden bazıları şunlardır:muz,elma,portakal…

    5.KESME İŞARETİ( ’):

    a)Özel adlardan sonra gelen çekim eklerini ayırmada kullanılır:

    *Yakup Kadri’nin Yaban’ı Kurtuluş Savaşı dönemini anlatır.

    b)Kısaltmalardan sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır

    *KKTC’yi her alanda destekliyoruz.

    *Yarın ABD’ye gidecek.

    NOT:Küçük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kelimenin okunuşu;büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır.

    *kg’dan *PTT’ye

    NOT:Sonunda nokta bulunan kısaltmalar, kesme işaretiyle ayrılmaz.

    * vb.leri *mad.si *Alm.dan *İng.yi

    c)Her türlü rakamdan sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır.

    *36’nın ortak bölenleri nelerdir?

    *Sen 9’uncu sınıfta mı okuyorsun?

    UYARI: Özel isimler yapım eki aldıklarında kesme işaretiyle ayrılmaz.Yapım ekinden sonra gelen çekim ekleri de ayrılmaz.

    *Ankaralıdan *Konyalım *Amerikalılar *İslamcı *Aligil

    NOT:-ler eki –gil yapım ekinin yerini tutarsa kesme işaretiyle ayrılmaz.

    *Dün Alilere gittim.

    *Sınıftaki Ali’ler ayağa kalksın.

    NOT:Özel adlar yerine kullanılan ‘o’ zamiri cümle içinde büyük harfle yazılmaz ve kendisinden sonra gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz.

    *Ben onun ne kadar kibirli biri olduğunu bilmez miyim?

    d)Bazı sözcüklerde anlam karışıklığını önlemek için kullanılır:

    *Osmanlılarda kadı’nın önemli bir yeri vardır.

    *Pencereden kar’ı seyrediyorum.

    e)Seslerin konuşma sırasında ya da şiirde vezin gereği düştüğünü göstermek için kullanılır:

    *N’apalım *N’eylersin *N’etsin *Vardı m’ola sevdiğim yurduna

    6.SORU İŞARETİ(?):

    a)Soru bildiren cümle veya sözcüklerin sonunda kullanılır, cümle sözde soru cümlesi de olsa yani karşıdan bir cevap beklenmese de cümlenin sonuna soru işareti konur.

    *Türk edebiyatının ilk yazılı belgesi nedir? (cevap bekliyor:gerçek soru cümlesi)

    *Bu havada dışarı mı çıkılır? (cevap beklemiyor:sözde soru cümlesi)

    *Böyle bir adama nasıl güvenirsin? (cevap beklemiyor:sözde soru cümlesi)

    *Seni hiç sevmez olur muyum? (cevap beklemiyor:sözde soru cümlesi)

    *Bu kitapları ona mı vereceğim? (cevap bekliyor:gerçek soru cümlesi)

    b)Kuşku duyulan bilgilerin yanına ya da bilinmeyen bilgiler yerine parantez içinde konulur.

    *Kayıkçı Kul Mustafa (?-1658?) halk edebiyatımızın destan şairlerinden biridir.

    *Karacaoğlan’ın Güneydoğu Anadolu’da (?) yaşadığını söylüyor.

    UYARI: İçinde soru sözcüğü olsa bile , bir cümle soru anlamı taşımıyorsa sonuna soru işareti konulmaz.

    *Neden gittiğini bilmiyoruz. *Bana nasıl çalışacağımı söylemedin.

    7.ÜNLEM(!):

    a)Şaşma , korku, kızma ,heyecan,sevinme… gibi duyguları dile getiren cümlelerin sonunda kullanılır:

    *Dur,bir yanlışlık yapmayalım!

    *Git başımdan seni görmek istemiyorum!

    *Eh, hayırlısı neyse o olsun!

    *Lanet olsun böylesi işe!

    *Böyle maç olmaz olsun!

    *Yaşasın ,sınavı kazanmışım!

    b)Küçümseme , yerme,alay etme amacıyla parantez içinde kullanılır:

    *Akla durgunluk verecek reklam kampanyalarıyla büyük(!) sanatçılar yaratılıyor.

    *Bu kasabada onun ne kadar akıllı(!) olduğunu bilmeyen mi var?

    8.ÜÇ NOKTA(…):

    a)Herhangi bir nedenle bitmemiş ya da okuyucunun anlayışına bırakmak için bitirilmemiş cümlelerin sonuna konur.

    *Şu bahar yağmurları bir gelse…

    *Birdenbire karşımıza çıkıveren yeşillik denizi…

    *Karşı sahilde mor,fark olunmaz sisler altındaki dağlar,korular, beyaz yalılar…Bunları seyretmek bana huzur veriyor.

    b)Birtakım örnekler sayıldıktan sonra “vb” anlamında kullanılır:

    *Binanın tepesinden neler görünmüyordu ki:caddeler,sokaklar,evler,insanlar…

    *Bu köyün insanları konukseverdir,alçakgönüllüdür,iyidir…

    c)Söz arasında söylenmek istenmeyen sözler yerine kullanılır:

    *Şu … adamı gözüm görmese iyi olacak.

    *Kılavuzu karga olanın burnu b…tan çıkmaz.

    9.TIRNAK İŞARETİ( “… ”):

    a)Aktarma söz ya da cümleler tırnak içinde gösterilebilir.

    *Sanatçının şu sözünü unutmamak gerekir:“Gerçek uygarlık insanın yüreğinde değilse hiçbir yerde yoktur.”

    b)Önemi belirtilmek istenen sözcükler , terimler tırnak içinde gösterilir.

    * “Bayrak” bir ulusun bağımsızlığını simgeler.

    *Günümüzün en önemli sorunlarından biri de “çevre kirliliği”dir.

    c)Yazıda geçen eser adları tırnak içine alınabilir:

    * “Çalıkuşu” Anadolu gerçeğinin tüm çıplaklığıyla anlatıldığı bir romandır.

    NOT:Tırnak içindeki söze ek gelirse tırnaktan sonra gelir, kesme işareti kullanılmaz.

    *Reşat Nuri Güntekin’in “Acımak”ını okumanızı tavsiye ediyorum.

    NOT:Tırnak içindeki cümlenin içinde bir tırnak daha kullanmak gerekirse ikinci tırnak tekli olur.

    * “Ahmet Mithat Efendi halkı eğitmek istediğinden:‘Sanat toplum içindir.’der.”

    10.PARANTEZ(AYRAÇ) ( ):

    a)Cümle içindeki açıklamalar parantez içinde gösterilebilir:

    *Adana ve yöresi (Çukurova) ülkemizin pamuk ambarıdır.

    *Böyle sözcüklere (yansımalara) her dilde rastlanır.

    b)Bir sözcüğün eş anlamlısı parantez içinde verilebilir:

    *Türk Dil Kurumu yerbilim (jeoloji) ile ilgili terimleri bir kitapta toplamış.

    *Tezat (abartma) edebiyatta en çok kullanılan sanatlardan biridir.

    c)Bir kişiden söz edilirken doğum ve ölüm tarihleri parantez içine alınır:

    *Yakup Kadri Karaosmanoğlu (1889-1974) teknik yönden kusursuz romanlar yazdı.

    d)Yabancı sözcüklerin okunuşu parantez içinde gösterilir:

    *Bacon (Beykın) denemeleriyle ün kazanmıştır.

    e)Tiyatro metinlerinde hareketleri anlatan bölümler parantez içinde gösterilir:

    *Adam—(Yerinden kalkar ,suratını asarak):Sen ne diyorsun beyefendi?

    NOT:parantez içine alınan bölüm içinde tekrar parantez açılması gerekirse ilk önce köşeli parantez açılır ve sonra köşeli parantez kapatılır.Aradaki parantez normal olur.

    *Tasavvuf edebiyatının bu çok önemli sanatçısı[Yunus Emre(13.-14.yy)] yaşadığı dönemde evrenselliği yakalamıştır.

    11.KISA ÇİZGİ(-):

    a)Bir olayın başlangıç ve bitiş tarihleri arasına konur.

    *Bu savaş 1859-1870 yılları arasında olmuştur.

    b)Birbiriyle ilgili ülke,şehir ya da kavramlar arasına konur.

    *Adana-Ceyhan arası kaç kilometre?

    *Türkiye-İran ilişkileri gelişiyor.

    c)Cümle içindeki arasözlerin ve aracümlelerin başında ve sonunda virgül,parantez kullanılabileceği gibi kısa çizgi de kullanılabilir.

    *Şiir ve romanla ilgili düşüncelerimi –sen de bilirsin ki- ona uzun uzun anlatmıştım.

    d)Cümle sonunda satıra sığmayan sözcüklerin bölünmesinde kullanılır.

    …………………………………………söyledik-

    lerimi unutma.

    e)Dilbilgisinde eklerden önce ve mastar halindeki fiillerden sonra kullanılır.

    * “Kulaklık” sözcüğündeki –lık yapım eki bir alet ismi yapmıştır.

    *Işık sözcüğü, ışı- fiilinden türemiştir.

    f)Osmanlıca tamlamalarda kullanılır.

    *Aslında Servet-i Fünun ve Fecr-i Ati dönemi ,edebiyatımızda yeni bir soluktur.

    12.UZUN ÇİZGİ(—):

    Konuşma metinlerinde konuşmaların başında kullanılır.

    —-Bu kitabı okudun mu?

    —-Hayır okumadım.

    —-Okumanı tavsiye ederim ,çok güzel.