Molla Gürani kimdir Molla Gürani hakında

'Merak Ettiklerimiz' forumunda Misafir tarafından 21 Ağustos 2011 tarihinde açılan konu


  1. Molla Gürani kimdir Molla Gürani hayatı hakkında bilgiler
     



  2. Cevap: Molla Gürani kimdir Molla Gürani hakında

    Molla Gürani (d. 1410 - ö. 1488), İslam türk alimi, dördüncü Osmanlı şeyhülislamı. Tam ismi, Ahmed bin İsmail bin Osman Güran`dir.


    Fatih Sultan Mehmed'e hocalık yapan, Osmanlı İmparatorluğu'nda kazaskerlik, kadılık ve şeyhülislamlık gibi önemli devlet hizmetlerinde bulunan, İslam düşünürleri üzerinde çok büyük bir etki bırakan; bugün başta İstanbul olmak üzere birçok cami, medrese, cadde ve sokağa ismi verilen Osmanlı din bilgini ve devlet adamı Molla Gürani kimdir ve nerede doğmuştur?


    [Molla Gürani Kimdir, Nerede ve Ne Zaman Doğdu?]
    İslam düşünürleri arasında Molla Gürani'nin doğum tarihi ve doğum yeri tartışmalıdır. Bazı kaynaklar doğumunu 1406, bazı kaynaklar 1410 olarak vermektedir. Doğum yeri olarak da genellikle bugün İran sınırları içinde bulunan İsferaryin ile Kuzey Irak'ta bulunan Şehrezur'u yazmaktadırlar. Bu yazılanlar hiç araştırılmadan, başka yazar ve düşünürlerce de hep nakledilerek tekrarlanıp durulmuştur.
    Yaptığımız araştırmada ise, Molla Gürani'nin Erganiye bağlı Hilar köyünde doğduğuna dair çok ciddi kaynakların var bulunduğuna şahit olduk. Bu konuda en önemli kaynak; İslam bilgini Burhanuddin Ebu'l-Hasan İbrahim el-Bika (ö. 885/1480)'nin Köprülü Kütüphanesi'nde 1119 numarada kayıtlı olan 'Unvanu'z Zaman adlı eseridir. el-Bika bu eserinde Gürani'nin Hilar'lı olduğunu nakletmektedir.
    Ve yine yaptığımız araştırmada gördük ki, Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yayınlanan İslam Ansiklopedisi ve Doç. Dr. Sakıp Yıldız, Fatih'in Hocası Molla Gurani ve Tefsiri adlı doçentlik tezinde de el-Bika'nin naklettiği bilgiye yer vermekteler.


    İslam Ansiklopedisi , Molla Gürani'ni hakkında bilgi verirken şunları yazmaktadır:"Asıl adı Şemseddin Ahmed b. İsmail'dir. Bazı kaynaklar Şemseddin yerine Şerefeddin veya Şehabeddin unvanını kullanır. Onun önce Şerefeddin, daha sonra Şehabeddin diye anıldığını belirten hocası Makrz 13 Rebülevel 809 (28 Ağustos 1406) tarihinde Şehrizor'da dünyaya geldiğini belirtir. Sehav bu bilgiyi nakletmekle beraber 813 (1410) yılında Guran'da (Kuran) doğduğunu söyler. Hayatı hakkında bilgi veren kaynaklarda Guran'ın nerede bulunduğu konusunda farklı bilgiler vardır. Bazıları burasının İsferaryin'in bir köyü olduğunu kaydederken bir kısmı da Irak'ın kuzeyinde bulunan Şehrezur'a (Şehrizor) bağlı bulunduğunu belirtmektedir. Diğer taraftan Bika, Molla Güran'nin kendisinin Diyarbakır civarındaki Hiler köyünde doğduğunu söylediğini nakleder." (TDV İslam Ansiklopedisi , TDV Yayınları, İstanbul 2005, Cilt 30, s: 249.)


    Doç. Dr. Sakıp Yıldız ise, Fatih'in Hocası Molla Gurani ve Tefsiri adlı doçentlik tezi kitabının önsözde; "Başlangıçta dikkatimizi çeken, çözülmesi gereken en önemli konu, Ahmed Gurani'nin doğum yeri oldu. Bu konuda bilgi vermeyen Osmanlı kaynakları dışındaki bütün eserler -günümüzdekiler de dahil- iki ayrı Guran şehri üzerinde toplanmışlar, devrinde yaşayan Bika''nin eserini görmediklerinden, müellifimizi hem İsferain, hem de Şehrezur'daki Guran'da dünyaya getirmişlerdir. Sağlamlığına inandığımız Bika''nin eseriyle ilk kez, aradaki farklılığı giderek bir neticeye bağladık, iki görüşün de isabetli olmadığını göstererek müellifimizin doğum yerini tesbit ettik" dedikten sonra, Molla Gürani ile ilgili şu bilgileri vermektedir:

    "Şıhabuddin Ahmed, Osmanlı tarihçileri ve uleması arasında Molla Guran adı ile şöhret bulmuştur. Kendisinden naklen, cedlerini teferruatıyla bildiren sahih bir nesebi mevcut değildir. Ayrıca muasır ve sonraki kaynaklarda verilen neseblerde bazı farklı isimler bulunduğundan birbirine uymamakta, bu yüzden mevcutlar arasında en sahih nesebin hangisi olduğu, sahih olan veya olmayan isimlerin nasıl ayırt edileceği konusunda, elimizde bir ölçü bulunmamaktadır."

    Yazar kitabında Molla Gürani'nin şeceresine ait Sehav, Bika'', İbn Tağrberd, Suyut gibi bazı İslam bilginlerinin görüşlerini naklettikten sonra, Molla Gürani'nin doğum yeri konusunda ise şu tespitlerde bulunmaktadır:"Şemsuddn Ahmed'in doğum yeri hakkında çoğu kaynaklar, ittifakla Guran kasabası veya köyünde birleştikleri halde, bu kasabanın yeri ve bağlı olduğu şehir konusunda görüş ayrılığına düşmüşler; bir kısmı Guran'ı bugün İran hududları içinde bulunan İsfera'nin bir karyesi olarak gösterirken, diğer bir kısmı da bugün Irak sınırları içinde mevcut Şehrezur (veya Şehrizor)a bağlı bir kasaba olduğunda birleşmişlerdir. Biz burada Guran'ın Isferan'de mi, yoksa Şehrezur'da mı olduğu hususunu tartışarak, coğrafı bir konuya girmek istemiyoruz. Şayet mevcutsa, iki görüşü ileri sürenler İsferan veya Şehrezur'da demekte haklıdırlar, belki aynı adlı kasaba iki şehirde de bulunabilir. Haksız oldukları nokta, bu kasabayı çok uzaklarda aramalarıdır. Şu halde müellifler; bir diğer Guran'ı bu kadar uzaklarda aramışlardır. Halbuki, eskiden olduğu gibi bugün, Guran adlı bir kasabanın - Bazı haritalarda Ahmediye şeklinde şöhret bulan ismiyle - memleketimizde, Diyarbekir (Diyarbakır) il sınırları dahilinde varlığı bilinmektedir. Tarih açıdan bakılacak olursa Guran kelimesi, Anadolu dışında veya Anadolu'da mevcut bir kasaba-köy ismi olmaktan çok, arya ırkından gelen dört büyük kabileden birine verilen ad olduğu görülür.
    Bizim için mühim olan, Şemsuddn Ahmed'in gerçekten bu şehirlerden birine bağlı Guran'da mı yoksa; şimdiye kadar yazılanların aksine bunların dışında bir yer de mi doğduğunu ortay koymaktadır.


    Bu konuda; ister zamanında yazılmış, ister günümüze kadar gelen kaynaklarda olsun, kesinlik kazanmamış mahall ihtilafı bir kenara bırakmayı, devrine ait bir eser sahibi, Şemsuddn Ahmed'i yaknen tanıyan ve kendisiyle görüştüğünü kaydeden bir müellife itimadı, en kesin yol görüyoruz. Çünkü hiçbiri, her an mümkün olduğu halde bu müellifin eserini görmemiş, beş asırdır sürüp gelen yanlışlığı ortadan kaldıramamıştır. Araştırmalarımız esnasında karşılaştığımız bir eserle, bunca zamandır bilinmeyen, şeklen önemsiz olsa bile gözden uzak, hatta gömülü kalmış bir hakikati aydınlığa kavuşturmuş olacağız. Guran ile konuştuğunu kaydeden bu müellif, Burhanuddn Bika'dir (ö.885/1480) Köprülü Kütüphanesi 1119 numarada kayıtlı "Ünvanu'z-Zaman" adlı eserinde Bika' aynen şu ibareyi kullanır: "Vulide denete selase 'aşara ve semani mi'kema ahberan f karyeti Hiler, la min me'amili-h Guran" (Bana söylediğine göre 813 senesinde Hiler'de doğmuştur, ona bağlı olan Guran'da değil). Yaptığımız araştırmalarda Hiler ismini, güney illerimizden Diyarbakır'ın Osmaniye (Ergani) kazasına bağlı bir köy olduğunu, varlığını halen devam ettirdiğini tesbit ettik. Bu tesbit bizi, asırlardır yanlış nakledilen, aslında son derece önemli olan bir gerçeğe kavuşturdu. Artık Guran, bölge itibariyle kesinlik kazanmamış bir Guran kasabasında doğmamıştır. Bika''nin kesin ifadesine göre, mevcut şüpheler tamamen ortadan kalkarak İsferan veya Şehrezur'a bağlı Guran kasabası görüşleri düşüyor, yerine en eski vilayetlerimizden Amid (Diyarbakır)in Hilar köyünde doğduğu açıkça meydana çıkıyor.


    Bu önemli noktanın çözümlenmesinden sonra, burada haklı olarak şöyle bir soru akla gelebilir. Ahmed Guran eserlerinde ve padişahlara yazdığı mektuplarda niçin Guran mahlasını kullanıyor, bütün biyografik kaynaklar niçin aynı mahlası tekrar ediyor? Bu soruya kesin bir cevap vermek imkansızdır; çünkü ailesinin menşei hakkında hiç bilgimiz yoktur. Sadece bir faraziye olarak söylenebilecek şudur; Müellifin babası Hilar'a pek uzak olmayan, ona bağlı Diyarbakır'ın bir diğer köyü Guran'dan idi ve ailesi bu yere izafetle Guran lakabiyle şöhret bulmuştu. Bu yüzden aile ünvanı olan bu kelimeyi müellifimiz de tercih etmiş, ismiyle beraber kullanmayı adet haline getirmişti." (Doç. Dr. Sakıp Yıldız, Fatih'in Hocası Molla Gurani ve Tefsiri , Doçentlik Tezi, Sahaflar Kitap Sarayı Yayınları:5, s: 12, 21,22.)
    Bu belge ve bilgiler, Molla Gürani'nin Hilarlı olduğuna dair ciddi kanıtlardır. Bize düşen görev Molla Gürani'yi sahiplenmek ve ona dair başka kaynakları gün yüzüne çıkartmaktır.


    Belgelerde Söz Konusu Edilen Güran Nerededir?
    Güran, Ergani'de Gevran ovasında bulunan bir yerin adıdır. Ergani (Hilar)-Diyarbakır arasında Zengetil (Bereketli) köyünün güneyinde bulunmaktadır. Osmanlı belgelerinde, eski tapu kayıtlarında Güran ismi bolca geçmektedir.


    Arifi Paşa Seyahatnamesi'nde, 1891'de seyahat ettiği Ergani ve Diyarbakır hakkında bilgiler verirken, Güran ile ilgili şunları yazmaktadır:"Ferdası yani martın onyedinci Pazar günü saat ikide hareketle pek müstevi olan Ergani ve Güran ovalarından bi'l-mürür çayırlı çimenli bir mevki'de vaki' ve fakat ahurdan daha vahim olan "Termil" hanında ****z müddet istirahattan sonra Ergani'ye altı saat mesafede ve nefs-i Diyarbekir kazasında (Tel-horan) karyesinde hanedandan Bektaş Ağa-zade Abdulgani Ağa'nın hanesine inildi. Ergani hanedanından izzetlü Sofi Paşa dah oradaydı." (Müslüm Üzülmez, Çayönü'nden Ergani'ye Uzun Bir Yürüyüş , İstanbul 2005, s: 255.)


    Molla Gürani'nin, Güran mahlasını kullanması büyük bir olasılıkla Gevran ovası içersinde bulunan Güran'dan kaynaklanmaktadır.


    Kaynak : Wikipedia