Hece Ölçüsü

'Ders notları' forumunda Büsra tarafından 28 Nisan 2010 tarihinde açılan konu


  1. Hece Ölçüsü
    [​IMG]

    1. Şiirde mısralar arası hece sayısı eşitliğine dayanır.

    2. Türkçe kelimelerde hemen hemen bütün heceler eş değerde söylenir. Hecelerde kalınlık, incelik, uzunluk, kısalık farkı gözetilmez. Bu bakımdan hece ölçüsü Türk dilinin yapısına da en uygun ölçüdür.

    3. Milli ölçümüzdür.

    4. Hece ölçüsüne parmak hesabı da denilir.

    5. Hece ölçüsü, Türk edebiyatının başlangıcından bu yana kullanılmıştır. İslamiyetten sonra Divan edebiyatında aruz ölçüsü kullanılırken, Halk edebiyatında hece ölçüsü kullanılmaya devam etmiştir. .

    6. Hece ölçüsünün “hece sayısı ve “duraklar olmak üzere iki temel özelliği vardır.

    a. Hece Sayısı: Hece ölçüsüyle yazılmış bir şiirin bütün mısralarında eşit sayıda bulunur. Hece sayısı aynı zamanda o şiirin kalıbı demektir.


    Bu va tan top ra ğın ka ra bağ rın da
    Sı ra dağ lar gi bi du ran la rın dır
    Bir ta rih bo yun ca o nun uğ run da
    Ken di ni ta ri he ve ren le rin dir


    Bu dörtlükteki bütün dizeler 11 heceden oluşmaktadır. Dolayısıyla bu şiir Hece ölçüsünün 11li kalıbıyla yazılmıştır.

    Bu da ğı a şam de dim
    A şam do la şam de dim
    Bir ha yır sız yâr i çin
    Her ke se pa şam de dim
    Bu dörtlük 7li hece kalıbıyla yazılmıştır.


    Baş ka sa nat bil me yiz, kar şı mız da du rur ken
    Söy len me miş bir ma sal gi bi A na do lumuz
    Bu şiir Hece Ölçüsünün 14lü kalıbıyla yazılmıştır.


    b. Durak: Hece ölçüsüyle yazılan şiirlerde, ahengi artırmak amacıyla mısralar belli yerlerinden ayrılır. Bu ayrım yerlerine durak (durgunlanma) denir.

    1. Durak, ahenk sağlayan bir çeşit ses kesimidir.

    2. Sözün gidişi zorlanmadan şiir okuyucusuna bir nefes payı bırakılmıştır.

    3. Duraklarda kelimelerden ortalarından bölünemez. İyi bir durakta kelime mutlaka bitmiştir.

    Not: Bir şiirde, bütün dizelerin durakları aynı olabileceği gibi, belli dizelerde farklı duraklar da kullanılabilir. Bir şiirin her dizesinde farklı duraklar kullanılmışsa, o şiir duraksız kabul edilir.

    4. Hece ölçüsünde ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı duraklar kullanılmıştır.

    Kalıplar:
    1. Hece ölçüsüyle yazılmış bir şiirde, bir mısradaki hece sayısı o şiirin kalıbıdır.


    2. Hece ölçüsünde “ikili den “yirmili ye kadar kalıp vardır.

    3. Türk şiirinde en çok kullanılan kalıplar yedili, sekizli, onbirli, ondörtlü kalıplardır.

    Yedili kalıp:
    Giderim-/yolum yaya 3+4=7li hece ölçüsü
    Cemâlin-/benzer aya
    Eridim-/hayal oldum
    Günleri-/saya saya


    Sekizli kalıp:
    Gel dilberim-/kan eyleme 4+4=8li hece ölçüsü
    Seni kandan-/ sakınırım
    Doğan aydan / esen yelden
    Seni gülden / sakınırım
    Âşık Ömer


    Hece ölçüsünün on birli kalıbı:
    İptida Bağdada / sefer olanda 6+5=11li hece ölçüsü
    Atladı hendeği / geçti Genç Osman
    Vuruldu sancaktar / kaptı sancağı
    İletti, bedene / dikti Genç Osman
    Kayıkçı Kul Mustafa


    Başka sanat bilmeyiz / karşımızda dururken
    Söylenmemiş bir masal / gibi Anadolumuz 7+7=14lü hece ölçüsü.
    Arkadaş, biz bu yolda/ türküler tuttururken
    Sana uğurlar olsun / ayrılıyor yolumuz
    Faruk Nafiz Çamlıbel


    Duraksız şiir: (Hece ölçüsünün on birli kalıbı):
    Bir düşünsen, yarıyı geçti ömrüm 11
    Gençlik böyledir işte, gelir gider; 11
    Ve kırılır sonra kolun kanadın; 11
    Koşarsın pencereden pencereye 11


    Cahit Sıtkı Tarancı

    Yukarıdaki dörtlüğü oluşturan bütün dizelerdeki hece sayısı 11dir. Fakat bütün dizelerde duraklar aynı yerde değildir. Kelimeler ortadan bölünemeyeceğine göre bu dörtlüğü duraksız kâbul etmek zorundayız. Bu durumda yukarıdaki şiir hece ölçüsünün 11li kalıbıyla ve duraksız olarak yazılmıştır diyebiliriz.