Halk Oyunları ve Yörelere Göre Dağılımı

'Medya Bölümü' forumunda HazaN tarafından 4 Ağustos 2010 tarihinde açılan konu


  1. Türk Halk Oyunlarının sınıflandırılması
    Türk Halk Oyunlarının bölgesel dağılımı

    Türk halk oyunlarının sınıflandırılmasında çok farklı kriterleri dikkate almak mümkündür.

    1. İÇERDİĞİ KONULARA GÖRE HALK OYUNLARI

    1.1. İnsan-İnsan İlişkilerini Konu Alan Halk Oyunları

    Vuruşma yada kavgayı konu alan halk oyunları;

    Silahlı; Hançer barı(Erzurum), Bıçak horonu(Trabzon,Rize).

    Silahsız; Harkuşta (Bitlis), Sin sin (Adıyaman).

    1.2. Kadın-Erkek İlişkilerini Konu Alan Halk Oyunları

    Kıskanç(Kars), Arzu ile Kamber(Edirne).

    1.3. Akrabalık İlişkilerini Konu Alan Halk Oyunları

    Emmiler(Konya), Musa amca(Diyarbakır).

    1.4. Kişi Adlarını Konu Alan Halk Oyunları

    Mahir çavuş(Amasya), Ata barı(Artvin).

    1.5. Tören Oyunları

    Geçiş töreni oyunları (doğum, sünnet, kına gecesi, asker uğurlama.); Çayda çıra, askeran (avreş) (Elazığ), Çiftetelli (Adana).

    Dinsel nitelikli oyunlar; Samahlar (Sivas), Sin sin (Adıyaman).

    1.6. İnsan-Doğa İlişkilerini Konu Alan Halk Oyunları

    Doğayı konu alan halk oyunları; Deniz ve suları konu alan halk oyunları; Horon kurma (Rize, Trabzon), Kelek (Van).

    Dağ ve ova adlarını konu alan halk oyunları; Yayla yolları(İçel), Ormandan gel(Uşak).

    Meyve ve bitki adlarını konu alan halk oyunları; Zambak(Konya), Kavak(Erzurum).

    Doğa olaylarını konu alan halk oyunları; Yağmur duası(Diyarbakır), Kar mı yağdı(Kütahya).

    1.7. Hayvan Taklitli Halk Oyunları

    Kartal halayı(Bingöl, Diyarbakır), Kurt-kuzu (Diyarbakır). (Koçkar 1987).

    2. TÜR ÖZELLİĞİNE GÖRE HALK OYUNLARI

    2.1. Halaylar

    Genellikle Orta ve Güneydoğu Anadolu bölgelerinde; davul, zurna, klarnet, bağlama, ney, zambur eşliğinde oynanırlar. Halayda dizinin başındaki kişiye ‘Halaybaşı’, sonundaki dansçıya ‘Poççik’ denir. Danstaki hareketlere ağırlama, yanlama, belleme, hoplatma, sektirme gibi yavaştan hızlıya doğru değişik adlar verilir.

    İllere Göre Dağılımı Çorum, Sivas, Muğla, Elazığ, Adana, Bitlis, Diyarbakır, Kahramanmaraş, Gaziantep, Bingöl, Hakkari, Hatay, Mardin, Muş, Kayseri, Van, Ankara, Yozgat, Erzurum, Erzincan.

    2.2. Barlar

    Doğu Anadolu ve Kuzeydoğu Anadolu bölgelerinde oynanır. Dizinin başındaki kişiye ‘Barbaşı’, sonundakine ‘Poççik’ denir. Barların eşik çalgıları davul, zurna, mey, klarnet ve deftir.

    İllere Göre Dağılımı Kars, Erzurum, Ağrı, Artvin, Gümüşhane.

    2.3. Horonlar

    Doğu Karadeniz bölgesinde oynanır. Horonun eşlik çalgıları cura, zurna, davul, kemençe, kaval, koltuk davulu, garmon, akordeon ve mızıkadır.

    İllere Göre Dağılımı Samsun, Ordu, Trabzon, Rize, Artvin

    2.4. Zeybekler

    Orta Anadolu’nun güneyi, Güney Anadolu ve Ege bölgelerinde yaygındır. Bu dansı yapanlara ‘Efe’, ‘Zeybek’, ‘Kızan’ gibi adlar verilir.

    Eşlik çalgıları kaba zurna, davul, klarnet, bağlama, def ve darbukadır.

    İllere Göre Dağılımı İzmir, Aydın, Denizli, Uşak, Muğla, Kütahya, Bilecik, Çanakkale, Eskişehir.

    2.5. Kaşıklı Danslar

    Orta ve Güney Anadolu bölgelerinde yaygın olarak oynanır.

    Eşlik Çalgıları Klarnet, bağlama, cura bağlama, darbuka, def ve el davuludur. Dansların çoğu türkülüdür.

    İllere Göre Dağılımı İçel, Antalya, Konya, Afyon, Eskişehir, Kütahya, Bilecik, Bursa, Bolu.

    2.6. Kaşıklı Karşılamalar

    Orta ve Batı Karadeniz bölgelerinde oynanır. Bu dans türüne ‘Karşı-beri, Var-gel’ gibi adlar verilir.

    Eşlik Çalgıları Klarnet, bağlama, cura bağlama, kabak kemane, el davulu, darbuka, def ve dare’dir.

    İllere Göre Dağılımı Eskişehir, Kütahya, Bilecik, Bolu, Zonguldak, Sakarya.

    2.7. Karşılamalar

    Çoklukla Trakya’da, Marmara bölgesinde oynanır. Adından anlaşılacağı gibi iki kişinin karşılıklı oynadığı danslardır. Eşlik çalgıları kaba zurna, klarnet, davul, keman, cümbüş ve ud’dur.

    İllere Göre Dağılımı Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, İstanbul, Çanakkale.

    2.8. Horalar (Kasap Oyunları)

    Çoklukla Trakya bölgesinde oynanır. Dizinin başında yöneten kişiye ‘Horabaşı’ denir. Eşlik çalgıları: Kaba zurna ve davuldur.

    İllere Göre Dağılımı Kırklareli, Edirne, Tekirdağ

    2.9. Nanaylar

    Leylim oyunları da denir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yaygındır. ‘Na, Nay, Le, Ley, Li, Lim’ gibi sözcüklerin türkü arasında ya da nakarat olarak tekrar edilerek kullanılarak dansa eşlik etmesiyle bu adı almıştır.

    İllere göre dağılımı: Kars, Erzurum, Artvin, Erzincan, Gaziantep.

    2.10. Teke Oyunları

    Güney Anadolu’da Toroslarda Türkmen Yörüklerinin oynadığı danslara verilen addır. Osmanlı döneminde bu bölgede ‘Teke Livası’ adıyla anılan bir idari bölge olduğu biliniyor.

    Eşlik Çalgıları Bağlama, cura bağlama, kabak kemane, kaval, def, el davulu ve sipsi’dir.

    İllere Göre Dağlımı Burdur, Antalya, İçel, Isparta, Afyon.

    2.11. Mengiler

    Teke Türkmenlerinde toplu ve kaşıklı oynanan danslara verilen addır.

    Eşlik Çalgıları Sipsi, kaval, bağlama, cura bağlama, kabak kemane, dare, def, el davulu’dur.

    2.12. Bengiler

    Batı Anadolu’da oynanan ritmik ve hareketli danslara verilen addır.

    Eşlik Çalgıları Klarnet, davul, zurnadır.

    İllere Göre Dağılımı Balıkesir, Manisa, Çanakkale,

    2.13. Güvendeler

    Uludağ ve yöresi Türkmenlerinde genellikle iki kişinin oynadığı bir danstır. Eşlik çalgıları klarnet ve davuldur. İllere Göre Dağılımı Bursa, Balıkesir (Demirsipahi 1975).

    3.KAREOĞRAFİK DÜZENLERİNE GÖRE HALK OYUNLARI

    3.1. Dansçı Sayısına Göre

    3.1.1. Tek Kişilik Danslar

    Kadın Dansları Temel Deyren (Muğla), Şeve Kırma (Elazığ), Yoğurt (Eskişehir), Estireyim Mi (Bolu), Kız Havası (Burdur), Çiftetelli Ve Çengi Dansları.

    Erkek Dansları Misket, Fidayda, Mor Koyun (Ankara), Kolbastı (Tunceli), Zeybek’ler (İzmir, Aydın, Denizli)

    3.1.2. İki Kişilik Danslar

    Kadın Dansları Kahveyi Kavururlar (Eskişehir), Ördek (Bolu), Mandalar (Tekirdağ, Kırklareli), Nöbey (Malatya), Silvani (Muş)

    Erkek Dansları Kırka Zeybeği, İnönü Zeybeği (Eskişehir), Bıçak Horonu (Rize, Trabzon), Hançer Barı (Erzurum); Garipler Samahı (Sivas), Dokuz Ayak (Bitlis).

    3.1.3. Topluluk Halinde Oynanan Danslar

    Kadın Dansları Güvercin, Aşşahtan Gelirem (Erzurum), Keçike (Elazığ), Teşi, Acara Kız Horonu (Artvin) Mendil, Goc’öküz (Eskişehir), Çömüdüm (Kütahya), Keziban Yenge (Burdur).

    Erkek Dansları Ankara Zeybeği, Sin Sin (Ankara), Koçaklama (Ağrı), Coşkun Çoruh, Horomi, Deli Horon (Artvin), Serenler (Burdur), Baş, Bar, Sekme (Erzurum)

    Kadınlı – Erkekli Danslar Atabarı, Şavşat Barı (Artvin), Zigoş, Mendil, Galamatya (Edirne), Fatmalı, Dokuzlu, Hadidiye (Gaziantep), Delilo (Elazığ), Yayla Yolları (İçel).

    3.2. Sahne Düzenine Göre Danslar

    3.2.1. Halka Biçimli Danslar

    İğdeli Gelin (Çorum), Düz Horon (Artvin), Bengi (Balıkesir), Samahlar (Sivas, Erzincan)

    Halka Oyunu (Eskişehir)

    3.2.2. Dizi Biçimli Danslar Halaylar

    (Bingöl, Elazığ, Diyarbakır, Malatya), Bar’lar (Erzurum, Artvin, Kars)

    3.3. Adım Biçimlerine Göre Danslar

    3.3.1. İlerleyip Geriye Dönen Adımlı Danslar

    Horon Kurma (Trabzon), Temirağa (Elazığ, Sivas), Arnavut Halayı (Sivas), Tek Ayak, İki Ayak (Diyarbakır).

    3.3.2. Sürekli İlerleyen Adımlı Danslar

    Keklik (İçel), Çepikli, Meryem (Gaziantep), Çepik (Bingöl, Diyarbakır),Atabarı, Horomi (Artvin), Mendil (Edirne) (Koçkar 1998).

    4. ÇALGI ÖZELLİĞİNE GÖRE HALK OYUNLARI

    4.1. Davul-Zurna Eşlikli Danslar

    Kabadayı (Edirne), Başbar, İkinci Bar (Erzurum), Halay (Diyarbakır, Bingöl), Harkuşta, Meyroke, Tringo (Bitlis), Bablekam, Şirvani (Van), Çorum Halayı, Çekirge, Sin Sin (Çorum), Ağırlama, Koseyri, Marmara (Gaziantep).

    4.2. Davul-Klarnet Eşlikli Danslar

    Çayda Çıra, Halay, Avreş (Elazığ), Döne, Kavak, Güvercin, Sallama, Delilo (Erzurum), Diringo, Mehmet Turan Barı (Gümüşhane), Balıkesir Zeybeği, Yerli Zeybek, Balıkesir Bengisi (Balıkesir.

    4.3. İnce Sazlı (Klarnet, Keman, Cümbüş, Ud, Darbuka) Danslar

    Patrona, Kampana (İstanbul), Ali Paşa, Eski Kasap (Kırklareli), Dörtlen, Name (Kocaeli), Yandım Ayşe, Süslü Jandarma (Manisa), Yayla Yolları, Gabardıç, Şah Boylum (Muğla), Kasap, Kara Gözlüm, Sis Dağı (Sakarya).

    4.4. Tulum Eşlikli Danslar

    Cilveloy, Sarı Çiçek, Ondört (Artvin), Hemşin Horonu, Memetina (Rize), Üç Ayak, Sarı Seyran, Yayık (Kars).

    4.5. Kemençe Eşlikli Danslar

    Sıkkara, Horon Kurma, Sallama, Tonya, Atlama (Rize, Trabzon).

    4.6. Akordeon Eşlikli Danslar

    Ayşat, Yüzbir, Kıskanç, Şeyh Şamil (Kars), Atabarı, Daldalan, Acara Kız Hortumu, Sasa (Artvin)

    4.7. Bağlama Eşlikli Danslar

    Afyon Zeybeği, Hatçam Çıkmış, Zabbak (Afyon), Fidayda, Misket, Seymen Zeybeği (Ankara), Keklik Zeybeği, Kralın Kızı (Bilecik, Eskişehir), Halimem, Meşeli, Ördek (Bolu), Elindeki Mendil, Yoğurdum Var, Karakuş (Eskişehir).

    4.8. Kaval Eşlikli Danslar

    Kırka Zeybeği, Tüverek Koran (Eskişehir), Al Yemeni, Halimem, Ördek, Men Men (Bolu), Sarı Zeybek, Cemilem (Antalya), Yörük Ali, Sinanoğlu (Aydın), Azime, Mendili Oyaladım (Balıkesir), Ağırlama, Terşi (Adıyaman)

    4.9. Sipsi Eşlikli Danslar

    Serenler (Afyon, Burdur, Antalya), İğde Dalları (Afyon), Antalya’nın Mor Üzümü, Teke Zeybeği (Antalya), Gabardıç, Avşar Beyleri, Sarı Zeybek (Burdur), Bidenem, Ferayi, Yörük Kızı (Isparta).

    4.10. Mızıka Eşlikli Danslar

    Çinçiva, Çarişka, Ancer (Rize).

    5. ADLARIN ANLAMLARINA GÖRE HALK OYUNLARI

    5.1. Yerleşim Yerinin Adını Alan Danslar

    Tekirdağ Karşılaması (Tekirdağ), Çorum Halayı (Çorum), Sivas Halayı (Sivas), Tokat Sarması (Tokat), Tonya Horonu (Trabzon), Safranbolu Çiftetellisi (Zonguldak), Tavas Zeybeği (Denizli), Edremit Zeybeği (Balıkesir), İnönü Zeybeği (Eskişehir), Karaköy Sekmesi (Bolu).

    5.2. Adıyla Dans Hareketlerinin Niteliğini Belirten Danslar

    5.2.1. Pozisyon Özelliğini Belirten Danslar

    Dizkırma (Bingöl), Topal Koşma (Çankırı), Sekme (Çanakkale, Bursa, Erzurum), Tek Ayak (Bingöl, Diyarbakır), Dik Halay, Şeve Kırma (Elazığ), Aşırma, Döne (Erzurum), Çepikli (Gaziantep), Dik Kayda (Giresun), Kırıtma (Kütahya).

    5.2.2. Hareketin Hızını Belirten Danslar

    Ağır Hava (Bingöl), Ağır Govenk (Bitlis), Ağır Zeybek (Burdur), Deli Horon, Çoşkun Çoruh (Artvin), Kıvrak Halay (Kırşehir).

    5.2.3. Meslek Adını Belirten Danslar

    Değirmenci (Bitlis, Kastamonu), Pamukçu Bengisi (Balıkesir), Kasap (Edirne), Yağcılar Zeybeği (İzmir), Ormancı (Kastamonu), Turşucu Güzeli (Kütahya), Kasnakçı Oyunu (Sinop), Deveci Emmi (Sivas), Kalaycılar (Kırklareli).

    5.2.4. Dansçının Elinde Taşıdığı Eşyanın Adını Belirten Danslar

    Bıçak Oyunu (Rize, Trabzon, Erzincan), Hançer Barı (Erzurum), Kaşık Oyunu (Antalya, Konya), Zilli Oyun (Kütahya), Mendilli (Gaziantep), Elindeki Mendil (Eskişehir), Mendil Havası (Tekirdağ), Kılıç-Kalkan (Bursa), Çayda Çıra (Elazığ), Teşi (Artvin).

    5.2.5. Adını Rakamlardan Alan Danslar

    İki Ayak (Bingöl, Diyarbakır), Ondört (Artvin), İkinci Bar (Erzurum), İki Parmak (Aydın), Bir Altmışlık (Çorum), Dokuzlu (Gaziantep), Yüzbir, Dörtlen (Kars), Üç Oğlan (Kırklareli), Beş Ayak (Malatya)

    5.2.6. Adını Renklerden Alan Danslar

    Yeşil Olur (Afyon), Sarı Zeybek (Antalya, Burdur, Isparta), Sarı Karınca (Balıkesir), Al Yemeni (Bolu, Bursa), Entarisi Kırmızı (Eskişehir), Yeşilim (Konya), Boz Eşek (Şanlıurfa), Yeşil İpek (Zonguldak) (Koçkar 1998).