Dünyanın şekli ve sonuçları hakkında bilgi

'Okulistik' forumunda Ezlem tarafından 2 Mayıs 2011 tarihinde açılan konu


  1. dünyanın küre olmasının sonuçları
    Dünyanın şekli ve boyutları
    Yerin şekli ve hareketleri
    yerkürenin şekli ve sonuçları

    DÜNYANIN ŞEKLİ VE SONUÇLARI
    Dünyamız Samanyolu Galaksisi'ndeki yıldız sistemlerinden güneş sisteminde yer alır Bütün gezegenler elips şeklinde bir yörüngede hareket ederler

    AY VE ÖZELLİKLERİ

    Ay dünyamızın 1/50’si kadardır Bu sebeple Ayda yerçekimi azdır (dünyadakinin 1/6’sı kadardır)
    Ayda atmosfer yoktur Bunun sonucunda; hava ve su yoktur Meteorolojik olay (iklim) görülmez Meteorlar doğrudan ay yüzeyine düşer Sonuçta büyük krater çukurlukları oluşmuştur Günlük sıcaklık farkı fazladır Bu sebeple mekanik çözülme fazladır Canlı hayatı yoktur İç ısısını kaybetmiştir Bundan dolayı volkanik olay görülmez

    AYIN HAREKETLERİ

    1) Kendi ekseni çevresindeki hareketi
    2) Dünya çevresindeki hareketi
    3) Dünya ile birlikte güneş çevresindeki hareketi
    *** Ay hem kendi hem de dünya çevresindeki bir turunu aynı sürede (29,5 gün) tamamladığı için dünyadan ayın sürekli aynı yüzeyi görülür
    Ay günü: Dünyadaki herhangi bir meridyenin ard arda iki kez Ayın karşısından geçinceye kadar geçen süredir Bu süre 24 saat 50 dakikadır
    Güneş günü: 24 saattir
    *** Ay günü ile güneş günü arasındaki zaman farkından dolayı bir yerde Ay her gün bir önceki güne göre daha geç gözlenir ve gel-git olayı daha geç oluşur

    AYIN EVRELERİ
    Ayın aydınlık yüzünün dünyadan görünüşünde bir ay boyunca meydana gelen değişikliklerdir
    Yeniay ve dolunay evrelerinde büyük gel-git yaşanır Sebebi dünya, ay ve güneşin aynı doğrultuda olmasıdır İlk ve son dördünde ise küçük gel-git yaşanır
    Güneş tutulması, Ayın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların sağlanmasıneticesinde meydana gelirTutulmanın olabilmesi için, Ayın, Dünya etrafındaki yörüngesiyle Dünyanın Güneş etrafındaki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında (Yeniay safhasında) bulunması gerekir
    Bilindiği üzere bir yıl içerisinde Ay, Dünya etrafında 12 kez dolanır Dolayısıyla, eğer Ayın yörünge düzlemi Dünya’nınkiyle çakışık olsaydı, bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelebilirdi Fakat durum böyle değildir Ayın yörünge düzlemi ileDünya’nınki arasında yaklaşık 5° 9’ lık bir açı vardır Bu açı nedeniyle Dünya, Ay ve Güneş, Ayın Dünya etrafındaki her dolanımında tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar Böylece her ay bir Güneş tutulması oluşması engellenmiş olur Nitekim bir yılda en az iki, en çokbeş Güneştutulması meydana gelebilir
    Ay dünya etrafındaki yörüngesini tamamlarken, dünyanın güneş ve ay arasında kalmasına neden olabilir Bu durumda ay yüzeyine düşen güneş ışınları dünya tarafından engellenmiş olur Karanlıkta kalan ay kısa süreli de olsa dünyadan gözlenemez bu olaya ay tutulması adı verilir Bulutsuz bir gecede çıplak gözle rahatlıkla fark edilebilen bu olay, güneş tutulmasına göre, dünya yüzeyinde daha geniş bir alandan gözlenebilir Ay tutulmasının dünya yüzeyinden gözlenebildiği alan dünyanın yarısından 24º kadar fazladır

    DÜNYANIN ŞEKLİ VE SONUÇLARI

    Dünyamızın Ekvatorda şişkin, Kutuplarda basık olan kendine has şeklineGEOİD denir

    DÜNYANIN BOYUTLARI

    • Ekvator çevresi: 40076 km
    • Kutuplar çevresi: 40009 km
    • Ekvator yarıçapı: 6378 km
    • Kutuplar yarıçapı: 6357 km
    • Karalar yüzölçümü:149 milyon km2(%29)
    • Denizler yüzölçümü: 361 milyon km2(%71)
    • KYK’de karalar %39 denizler %61
    • GYK’de ise karalar %19 denizler %81 dir

    DÜNYANIN ŞEKLİNİN SONUÇLARI

    • Ekvatorun uzunluğu tam dairelik bir meridyenin uzunluğundan fazladır
    • Paralellerin uzunluğu kutuplara doğru azalır
    • İki meridyen arasındaki uzaklık kutuplara doğru azalır
    • Güneş ışınlarının düşme açısı kutuplara doğru azalır
    • Yer şekilleri haritaya gerçeğe tam uygun olarak aktarılamaz
    • Aynı anda Dünyanın yarısı aydınlık (gündüz) yarısı karanlık (gece) olur
    • Dünyanın çizgisel dönüş hızı kutuplara doğru azalır
    • Yer çekimi kutuplara doğru artar

    DÜNYANIN HAREKETLERİ VE SONUÇLARI

    • Gece gündüz olayı ardalanır (birbirini takip eder)
    • Güneş ışınlarının düşme açısı günün her saatine göre değişir
    • Yerel saat farkları oluşur
    • Günlük sıcaklık farkları oluşur Buna bağlı olarak meltem rüzgarları oluşur Mekanik çözülme olur
    • Sürekli rüzgarların esme yönünde sapmalar olur
    • Okyanus akıntılarında sapmalar ve halkalar olur
    • Dinamik basınç merkezleri oluşur Yönler belirlenir Fotosentez meydana gelir

    DÜNYANIN EKSENİ ÇEVRESİNDE DÖNÜŞÜNDE DOĞAN HIZLAR

    1) ÇİZGİSEL HIZ VE SONUÇLARI (Enleme bağlı)
    • Çizgisel hız en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) Bu hız kutuplara doğru azalır Bunun sonucunda;
    • Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar
    • Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar
    • Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla, kutuplarda azdır
    • Ekvatorda yerçekimi az, kutuplarda fazladır

    2) AÇISAL HIZ VE SONUÇLARI (Boylama bağlı)
    Dünyanın açısal hızı;
    24 saatte: 360°
    1 saatte : 15°
    4 dakikada :1° dir
    *** Açısal hız her enlemde aynıdır Açısal hız sonucunda yerel saat farkları oluşur

    DÜNYANIN YILLIK HAREKETİ VE SONUÇLARI
    Dünyanın güneş çevresinde dönerken izlediği yola yörünge, meydana getirdiği düzleme de yörünge düzlemi (ekliptik düzlem) denir Dünyamızın yörüngesi elips biçimindedir

    ELİPS BİÇİMİNDEKİ YÖRÜNGENİN SONUÇLARI
    Dünyamız güneşe bazen yaklaşır, bazen güneşten uzaklaşır Dünyanın güneşe en yakın olduğu tarih 3 ocaktır En uzakta olduğu tarih ise 4 temmuzdur
    Dünya güneşe yaklaşınca güneşin çekim kuvveti artar Böylece dünya güneş çevresinde daha hızlı dönmeye başlar Sonuçta şubat ayı 28 gündür Yani KYK ‘de kış mevsimi iki gün kısa olmaktadır
    Dünya güneşten uzaklaşınca çekim kuvveti ve hız azalır Sonuçta yaz mevsimi KYK’de iki gün daha uzun olmaktadır
    *** Kısacası elipsoid yörünge mevsim sürelerinin farklı olmasında etkilidir Dünyamızın yörüngesi daire biçiminde olsaydı; mevsim süreleri birbirine eşit olacaktı

    EKSEN EĞİKLİĞİ VE SONUÇLARI

    (Ekvator düzlemi ile ekliptik arasında 23°27' , yer ekseni ile ekliptik arasında 66°33' açı olması)
    Dönenceler meydana gelir Dönence: kuzey ve güney yarım kürelerde güneş ışınlarının en son dik geldiği noktalara denir
    Matematik iklim kuşakları oluşur
    Güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir Güneş ışınları yıl içinde dönencelere birer kez, dönenceler arasına da ikişer kez dik açıyla düşerler Dönenceler dışında hiçbir yere güneş ışınları dik olarak düşmez

    Mevsimler oluşur Dört mevsimin tek yaşandığı kuşak ılıman kuşaktır Sebebi: güneş ışınlarının düşme açısında yıl boyunca değişikliğin fazla olmasıdır
    Aynı tarihlerde kuzey ve güney yarımkürelerde farklı mevsim yaşanması
    Gece gündüz uzunluğunun sürekli değişmesi
    Güneşin doğuş ve batış konumu ile saatinin değişmesi
    Muson rüzgarlarının oluşması
    Aydınlanma dairesinin sürekli değişmesi
    Kutup bölgelerinde 24 saatten uzun gece ve gündüzlerin oluşması Örnek: Kutup noktalarında 6 ay gündüz, 6 ay gece yaşanması
    *** Dönence ve matematik iklim kuşaklarının oluşmasında sadece eksen eğikliği etkilidir Diğerlerinin oluşmasında eksen eğikliği ile birlikte yıllık hareketin de etkisi vardır

    EKSEN EĞİKLİĞİ OLMASAYDI
    (Ekvator düzlemi ile ekliptik üst üste çakışsaydı veya yer ekseni ekliptiği dik olarak kesseydi)
    • Dönenceler oluşmazdı
    • Mevsim değişmesi olmazdı
    • Güneş ışınları sadece Ekvatora dik gelirdi
    • Aydınlanma dairesi sürekli kutup noktalarına teğet geçerdi
    • Gece gündüz süreleri birbirine eşit olurdu
    • Güneşin doğuş-batış konumu ve saati değişmezdi

    EKSEN EĞİKLİĞİ 20°OLSAYDI:
    • Güneş ışınlarının dik geldiği alan daralırdı
    • Kutup kuşağı ve tropikal kuşağın alanları daralırken, ılıman kuşak genişlerdi
    • Yurdumuzda yazlar daha serin, kışlar daha ılık olurdu
    • Kutup ve ılıman kuşakta sıcaklık ortalaması azalırken tropikal kuşakta sıcaklık ortalaması artardı
    • Gece-gündüz arasındaki zaman farkı azalırdı
    *** Eksen eğikliğinin 23°27' dan daha büyük olması durumunda yukarıdakilerin tam tersi bir durum yaşanırdı