Diyot Nedir?

'Ders notları' forumunda SümbüL tarafından 18 Aralık 2009 tarihinde açılan konu


  1. Diyot Nedir?
    Diyot
    Diyot'un Kullanım Alanı
    Lamba Diyotlar
    Metal Diyotlar
    Yarı İletken Diyotlar
    Gunn Diyotları
    Impatt (Avalans) Diyot
    Baritt (Schottky) Diyot
    Ani Toplamalı Diyot
    Pin Diyot

    Diyot Nedir?

    Diyotlar, yalnızca bir yönde akım geçiren devre elemanıdır. Diğer bir deyimle, bir yöndeki dirençleri ihmal edilebilecek kadar küçük, öbür yöndeki dirençleri ise çok büyük olan elemanlardır. Direncin küçük olduğu yöne “doğru yön” ,büyük olduğu yöne “ters yön” denir. Diyot sembolü, aşağıda görüldüğü gibi, akım geçiş yönünü gösteren bir ok şeklindedir.
    Ayrıca, diyodun uçları Pozitif (+) ve Negatif (-) işaretleri ile de belirlenir. “+” ucu anot, “-” uca katot denir. Diyotun anoduna, gerilim kaynağının pozitif (+) kutbu, katoduna kaynağın negatif (-) kutbu gelecek şekilde gerilim uygulandığında diyot iletime geçer. Türkçesi için ikiz kıvıluç, ikiz uç önerilmiştir. Kıvıluç, Oktay Sinanoğlu’nun elektrot için 1978′de yayımladığı bir öneridir.


    Diyotun kullanım alanları:

    Diyotlardan , Elektrik alanında redresör ( doğrultucu ), elektronikte ise; doğrultucu, detektör, modülatör, limitör, Anahtar olarak çeşitli amaçlar için yararlanılmaktadır.

    Diyotlar başlıca dört ana gruba ayrılır:

    Lamba Diyotlar ,
    Metal diyotlar ,
    Yarı iletken diyotlar ,
    Lamba Diyotlar

    Lamba diyotlar en yaygın biçimde redresör ve detektör olarak kullanılmıştır. Sıcak katotlu lamba, cıva buharlı ve tungar lambalar bu gruptandır. Sıcak katotlu lamba diyotun iç görünüşü ve çalışma şekli verilmiştir. Şekilde görüldüğü gibi ısınan katottan fırlayan Elektronlar Atom tarafından çekilmekte ve devreden tek yönlü bir akım akışı sağlanmaktadır. Eskiden kalanların dışında bu tür diyotlar artık kullanılmamaktadır.


    Metal Diyotlar

    Bakır oksit (CuO) ve selenyumlu diyotlar bu gruba girmektedirler.
    Bakır oksitli diyotlar ölçü Aletleri ve telekomünikasyon devreleri gibi küçük gerilim ve küçük güçle çalışan devrelerde, selenyum diyotlar ise birkaç kilowatt ‘a kadar çıkan güçlü devrelerde kullanılır


    Yarı İletken Diyotlar

    Yarı iletken diyotları, p ve n tipi Germanyum veya Silisyum yarı iletken kristallerinin bazı işlemler uygulanarak bir araya getirilmesiyle elde edilen diyotlardır. Hem Elektrikte hem de elektronikte kullanılmaktadır. tipik bir örnek olarak kuvvetli akımda kullanılan bir silikon diyot verilmiştir.Yarı iletken diyotlar, tıpkı öbür diyotlar gibi Elektronik malzemelerdir.

    Diğer Diyotlar

    Mikrodalga Diyotları ,
    Gunn Diyotları
    Impatt (Avalanş) Diyot
    Baritt (Schottky) Diyot
    Ani Toparlanmalı Diyot
    Pin Diyot
    Büyük Güçlü Diyotlar
    Mikrodalga Diyotları



    Mikrodalga frekansları; uzay haberleşmesi, kıtalar arası Televizyon yayını, radar, tıp, endüstri gibi çok geniş kullanım alanları vardır. Giga Hertz (GHz) mertebesindeki frekanslardır.
    Mikro dalga Diyotlarının ortak özelliği, çok yüksek frekanslarda dahi, yani devre akımının çok hızlı yön değiştirmesi durumunda da bir yönde küçük direnç gösterecek hıza sahip olmasıdır.
    Mikrodalga bölgelerinde kullanılabilen başlıca diyotlar şunlardır: Gunn (Gan) diyotları Impatt (Avalanş) diyotları Baritt (Schottky)(Şotki) diyotları Ani toparlanmalı diyotlar P-I-N diyotları


    Gunn Diyotları

    İlk defa 1963 ‘te J.B. Gunn tarafından yapıldığı için bu ad verilmiştir. Gunn diyodu bir osilatör elemanı olarak kullanılmaktadır.
    Yapısı, N tipi Galliyum arsenid (GaAs) veya İndiyum fosfat (InP) ‘den yapılacak ince çubukların kısa kısa kesilmesiyle elde edilir.
    Gunn diyoda gerilim uygulandığında, gerilimin belirli bir değerinden sonra diyot belirli bir zaman için akım geçirip belirli bir zamanda kesimde kalmaktadır. Böylece bir osilasyon oluşmaktadır.
    Örnek: 10µm boyundaki bir gunn diyodunun osilasyon periyodu yaklaşık 0,1 nanosaniye tutar. Yani osilasyon frekansı 10GHz ‘dir.


    Impatt (Avalans) Diyot

    Impatt veya avalanş (çığ) diyotlar Gunn Diyotlara göre daha güçlüdürler ve çalışma gerilimi daha büyüktür. Mikrodalga sistemlerinin osilatör ve güç katlarında yararlanılır.
    1958 ‘de Read (Rid) tarafından geliştirilmiştir.Bu nedenle Read diyodu da denir. P+ - N - I - N+ veya N+ - P - I - P+ yapıya sahiptir. Ters polarmalı olarak çalışır.
    Yapımında ana elemanlar olarak Slikon ve Galliyum arsenid (GaAs) kullanılır. Diyot içerisindeki P+ ve N+ tipi kristaller, içerisindeki katkı maddeleri normal haldekinden çok daha fazla olan P,N kristalleridir.
    “I” tabakası ise iyonlaşmanın olmadığı bir bölgedir. Taşıyıcılar buradan sürüklenerek geçer ve etrafına enerji verir.



    Baritt (Schottky) Diyo

    Baritt Diyotlar ‘da nokta temaslı diyotlar gibi metal ve yarı iletken kristalinin birleştirilmesi ile elde edilmektedir. Ancak bunlar jonksiyon diyot tipindedir. Değme düzeyi (jonksiyon) direnci çok küçük olduğundan doğru yön beslemesinde 0.25V ‘ta dahi kolaylıkla ve hızla iletim sağlamaktadır.Ters yöne doğru akan azınlık taşıyıcıları çok az olduğundan ters yön akımı küçüktür. Bu nedenle de gürültü seviyeleri düşük ve verimleri yüksektir.
    Farklı iki ayrı gruptaki elemandan oluşması nedeniyle baritt Diyotların dirençleri (lineer) değildir.
    Dirençlerin düzgün olmaması nedeniyle daha çok mikrodalga alıcılarında karıştırıcı olarak kullanılır. Ayrıca, modülatör, demodülatör, detektör olarak ta yararlanılır.


    Ani Toplamalı Diyot

    Ani toparlanmalı (Step-Recovery) diyotlar varaktör diyotların daha da geliştirilmişlerdir. Varaktör diyotlar ile frekansların iki ve üç kat büyütülmeleri mümkün olabildiği halde, ani toparlanmalı diyotlar ile 4 ve daha fazla katları elde edilebilmektedir.


    Pin Diyot

    P-I-N diyotları P+-I-N+ yapıya sahip diyotlardır. P+ ve N+ bölgelerinin katkı maddesi oranları yüksek ve I bölgesi büyük dirençlidir.
    Alçak frekanslarda diyot bir P-N doğrultucu gibi çalışır. Frekans yükseldikçe I bölgesi de etkinliğini gösterir. Yüksek frekanslarda I bölgesinin doğru yöndeki direnci küçük ters yöndeki direnci ise büyüktür.
    Diyodun direnci uygulama yerine göre iki limit arasında sürekli olarak veya kademeli olarak değiştirilebilmektedir.
    P-I-N diyotlar değişken dirençli eleman olarak, mikrodalga devrelerinde, zayıflatıcı, faz kaydırıcı, modülatör, Anahtar, limitör gibi çeşitli amaçlar için kullanılmaktadır.


    Büyük Güçlü Diyotlar

    2W ‘ın üzerindeki diyotlar Büyük Güçlü Diyotlar olarak tanımlanır. Bu tür diyotlar, büyük değerli DC akıma ihtiyaç duyulan galvano-plasti, ark kaynakları gibi devrelere ait doğrultucularda kullanılmaktadır.


    Diyot Çeşitleri


    Kristal diyot
    Zener diyot
    Tünel diyot
    Işık Yayan Diyot (LED)
    Foto diyot
    Ayarlanabilir Kapasiteli Diyot (Varaktör - Varikap)
    Mikrodalga diyot
    Gunn diyot
    IMPATT diyot (Avalanş)
    Baritt (Schottky) Diyot
    Ani Toparlanmalı Diyot
    Pin Diyot
    Kristal Diyot

     



  2. Cevap: Diyot Nedir?


    Nokta temaslı diyot elektronik alanında ilk kullanılan diyottur. 1900-1940 tarihleri arasında özellikle Radyo alanında kullanılan galenli ve pritli detektörler kristal diyotların ilk örnekleridir.galen veya prit kristali üzerinde gezdirilen ince fosfor-bronz tel ile değişik istasyonlar bulunabiliyordu. Günlük hayatta bunlara, kristal detektör veya diğer adıyla kristal diyot denmiştir.nokta temaslı germanyum veya silikon diyotlar geliştirilmiştir.
    Germanyum veya silikon nokta temaslı diyotun esası; 0.5 mm çapında ve 0.2 mm kalınlığındaki N tipi kristal parçacığı ile ” fosfor - bronz ” veya ” berilyum Bakır ” bir telin temasını sağlamaktan ibarettir.
    Bu tür diyotta, N tipi kristale noktasal olarak büyük bir pozitif gerilim uygulanır. Pozitif gerilim temas noktasındaki bir kısım kovalan bağı kırarak Elektronları alır. Böylece, çok küçük çapta bir P tipi kristal ve dolayısıyla da PN diyot oluşur.
    Bugün nokta temaslı diyotların yerini her ne kadar jonksiyon diyotlar almış ise de, yinede elektrotları arasındaki kapasitenin çok küçük olması nedeniyle yüksek frekanslı devrelerde kullanılma alanları bulunmaktadır. Ters yön dayanma gerilimleri düşük olup dikkatli kullanılması gerekir.
    Böyle bir diyotun elektrotlar arası kapasitesi 1 pF ‘ın Altına kadar düşmektedir. Dolayısıyla yüksek frekanslar için diğer diyotlara göre daha uygun olmaktadır.


    Nokta temaslı diyotların kullanım alanları

    Nokta temaslı silikon diyotlar en çok mikro dalga karıştırıcısında, Televizyon, video dedüksiyonunda, germanyum diyotlar ise radyo frekans ölçü aletlerinde (voltmetre, dalgametre, rediktör vs…) kullanılır.


    Zener diyot

    Üzerinden geçen voltajın sabitlenmesine yarayan bir diyottur. Mesela 5,6V değerinde bir zenere 10V girerse çıkışta 5,6V oluşur. Fazla voltajı geçirmez.


    Tünel Diyot

    Tünel diyotlar, özellikle mikro dalga alanında yükselteç ve osilatör olarak yararlanılmak üzere üretilmektedir. Tünel diyota, esaslarını 1958 ‘de ilk ortaya koyan Japon Dr. Lee Esaki ‘nin adından esinlenerek “Esaki Diyotu” dan denmektedir.
    P-N birleşme yüzeyi çok ince olup, küçük gerilim uygulamalarında bile çok hızlı ve yoğun bir Elektron geçişi sağlanmaktadır. Bu nedenledir ki Tünel Diyot, 10.000 MHz ‘e kadar ki çok yüksek frekans devrelerinde en çok yükselteç ve osilatör elemanı olarak kullanılır.
    Tünel Diyota uygulanan gerilim Vt1 değerine gelinceye kadar gerilim büyüdükçe akım da artıyor. Gerilim büyümeye devam edince, akım A noktasındaki It değerinden düşmeye başlıyor. Gerilim büyümeye devam ettikçe, akım B noktasında bir müddet IV değerinde sabit kalıp sonra C noktasına doğru artıyor. C noktası gerilimi Vt2, akımı yine It ‘dir. Bu akıma ” Tepe değeri akımı ” denilmektedir.
    Gerilimi, Vt2 değerinden daha fazla arttırmamak gerekir. Aksi halde geçen akım, It tepe değeri akımını aşacağından diyot bozulacaktır.
    I = f(V) eğrisinin A-B noktaları arasındaki eğimi negatif olup, -1/R ile ifade edilmekte ve diyotun bu bölgedeki direnci de negatif direnç olmaktadır. Tünel diyot A-B bölgesinde çalıştırılarak negatif direnç özelliğinden yararlanılır.


    Tünel Diyodun üstünlükleri:

    Çok yüksek frekansta çalışabilir.
    Güç sarfiyatı çok düşüktür. 1mW ‘ı geçmemektedir.

    Tünel Diyotun dezavantajları:

    Stabil değildir. Negatif dirençli olması nedeniyle kontrolü zordur.
    Arzu edilmeyen işaretlere de kaynaklık yapmaktadır.
    Tünel Diyodun kullanım alanları
    Yükselteç Olarak: Tünel diyot, negatif direnci nedeniyle, uygun bir bağlantı devresinde kaynaktan çekilen akımı arttırmakta, dolayısıyla bu akımın harcandığı devredeki gücün yükselmesini sağlamaktadır.
    Osilatör Olarak: Tünel Diyotlardan MHz mertebesinde osilatör olarak yararlanılabilmektedir. Bir tünel diyot ile osilasyon sağlayabilmek için negatif direncinin diğer rezonans elemanlarının pozitif direncinden daha büyük olması gerekir. Tünel diyoda Şekil 3.20 ‘de görüldüğü gibi seri bir rezonans devresi bağlanabilecektir. Tünel diyotun negatif direnci - R=80 Ohm olsun. Rezonans devresinin direnci 80 Ohm ‘dan küçük ise tünel diyot bu devrenin dengesini bozacağından osilasyon doğacaktır.
    Anahtar Olarak: Tünel diyodun önemli fonksiyonlarından biri de elektronik beyinlerde multivibratörlerde, gecikmeli osilatörlerde, flip-flop devrelerinde ve benzeri elektronik sistemlerde anahtar görevi yapar.


    Işık Yayan Diyot ( Led )

    Işık yayan diyotlar, doğru yönde gerilim uygulandığı zaman ışıyan, diğer bir deyimle elektriksel enerjiyi ışık enerjisi haline dönüştüren özel katkı maddeli PN diyotlardır.
    Bu diyotlara, aşağıda yazılmış olduğu gibi, İngilizce adındaki kelimelerin ilk harfleri bir araya getirilerek LED ( Light Emitting Diode; Işık yayan diyot ) veya SSL (Solid State Lamps; Katı hal lambası ) denir.
    Özellikleri

    Çalışma gerilimi 1.5-2.5V arasındadır.
    Çalışma akımı 10-20mA arasındadır.
    Uzun ömürlüdür. (ortalama 100.000 - 200.000 saat)
    Darbeye ve titreşime karşı dayanıklıdır.
    Kullanılacağı yere göre çubuk şeklinde veya dairesel yapılabilir.
    Çalışma zamanı çok kısadır. (nanosaniye)
    Diğer diyotlara göre doğru yöndeki direnci çok daha küçüktür.
    Işık yayan diyotların gövdeleri tamamen plastikten yapıldığı gibi, ışık çıkan kısmı optik mercek, diğer kısımları metal olarak ta yapılır.
    Bir LED ‘in üretimi sırasında kullanılan değişik katkı maddesine göre verdiği ışığın rengi değişmektedir.

    Katkı maddesinin cinsine göre şu ışıklar oluşur:

    GaAs ( Galliyum Arsenid ): Kırmızı ötesi (görülmeyen ışık )
    GaAsP (Galliyum Arsenid Fosfat ): Kırmızıdan - yeşile kadar (görülür)
    GaP (Galliyum Fosfat): Kırmızı (görülür)
    GaP ( Nitrojenli ): Yeşil ve sarı (görülür)
    Diyot kristali, iki parçalı yapıldığında uygulanacak gerilimin büyüklüğüne göre kırmızı, yeşil veya sarı renklerden birini vermektedir.
    Işık yayan diyot ısındıkça, ışık yayma özelliği azalmaktadır. Bu hal etkinlik eğrisi olarak gösterilmiştir. Bazı hallerde fazla ısınmayı önlemek için bir soğutucu üzerine monte edilir.
    Ayrıca LED ‘in aşırı ısınmasına yol açmamak için kataloğunda belirtilen akımı aşmamak gerekir. Bunun için gösterilmiş olduğu gibi devresine seri olarak bir R direnci konur. Bu direncin büyüklüğü LED ‘in dayanma gerilimi ile besleme kaynağı gerilimine göre hesaplanır.
    Kirşof kanununa göre: 9=I*R+2 ‘dir. I=0.05A olup, R=9-2/0.05 = 7/0.05 = 140 Ohm olarak bulunur.
    140 Ohm ‘luk standart direnç olmadığından en yakın standart üst direnci olan 150 Ohm ‘luk direnç kullanılır.


    Foto Diyot

    Foto diyot ışık enerjisiyle iletime geçen diyottur. Foto diyotlara polarma geriliminin uygulanışı normal diyotlara göre ters yöndedir. Yani anoduna negatif (-), katoduna pozitif (+) gerilim uygulanır.


    Başlıca foto diyotlar şöyle sıralanır:

    Germanyum foto diyot
    Simetrik foto diyot
    Schockley (4D) foto diyodu
    Germanyum Foto Diyot
    Aslı alaşım yoluyla yapılan bir NP jonksiyon diyotudur. Cam veya metal bir koruyucu içerisine konularak iki ucu dışarıya çıkartılır. (Şekil 3.26).
    Koruyucunun bir tarafı, ışığın jonksiyon üzerinde toplanmasını sağlayacak şekilde bir mercek ile kapatılmıştır.
    Diyodun devreye bağlanması sırasında firmasınca uçlarına konulan işarete dikkat etmek gerekir. Hassas yüzeyi çok küçük olduğundan, 1.-3mA ‘den daha fazla ters akıma dayanamaz.
    Aşırı yüklemeyi önlemek için, bir direnç ile koruyucu önlem alınır. Işık şiddeti arttırıldıkça ters yön akımı da artar Foto diyot ters polarmalı bağlandığından üzerine ışık gelmediği müddetçe çalışmaz. Bilindiği gibi ters polarma nedeniyle P-N birleşme yüzeyinin iki tarafında “+” ve “-” yükü bulunmayan bir nötr
    birleşme yüzeyine ışık gelince, bu ışığın verdiği enerji ile kovalan bağlarını kıran P bölgesi elektronları, gerilim kaynağının pozitif kutbunun çekme etkisi nedeniyle N bölgesine ve oradan da N bölgesi serbest elektronları ile birlikte kaynağa doğru akmaya başlar.
    Diğer taraftan, kaynağın negatif kutbundan kopan elektronlar, diyodun P bölgesine doğru akar.


    Simetrik Foto Diyotlar

    Alternatif akım devrelerinde kullanılmak üzere NPN veya PNP yapılı simetrik fotodiyotlar da üretilmektedir.
    Işığa Duyarlı Diyotların Kullanım Alanları: Uzaktan kumanda, alarm sistemi, sayma devreleri, yangın ihbar sistemleri, elektronik hesap makineleri, gibi çeşitli konuları kapsamaktadır.


    Ayarlanabilir Kapasiteli Diyot (Varaktör - Varikap)

    Bir P-N jonksiyon diyota ters yönde gerilim uygulandığında, temas yüzeyinin iki tarafında bir boşluk (nötr bölge) oluştuğu ve aynen bir kondansatör gibi etki gösterdiği, kondansatörler bölümünde de açıklanmıştı.
    Varaktör Diyotta da P ve N bölgeleri kondansatörün plakası görevi yapmaktadır.
    C = A/d = *Plaka Yüzeyi / Plakalar Arası Açıklık kuralına göre:
    Küçük ters gerilimlerde “d” boşluk bölgesi dar olduğundan varaktör kapasitesi (”C”) büyük olur. Gerilim arttırıldıkça d boşluk bölgesi genişleyeceğinden, “C” de küçülmektedir.
    Varaktör değişken kondansatör yerine kullanılabilmekte ve onlara göre hem ucuz olmakta, hem de çok daha az yer kaplamaktadır. Kaçak akımının çok küçük olması nedeniyle varaktör olarak kullanılmaya en uygun diyotlar silikon diyotlardır.


    Varaktörün Tipik Özellikleri:

    Koaksiyel cam koruyuculu, mikrojonksiyon varaktör 200GHz ‘e kadar görev yapabilmektedir.
    Kapasitesi 3-100pF arasında değiştirilebilmektedir.
    0-100V gerilim altında çalışabilmektedir.
    Varaktöre uygulana gerilim 0 ile 100V arasında büyütüldüğünde, kapasitesi 10 misli küçülmektedir.
    Yüksek frekanslarda L selfi birkaç nanohenri (nH), Rs birkaç Ohm olmaktadır.
    Varaktörün başlıca kullanım alanları: Ayarlı devrelerin uzaktan kontrolü, TV ve FM alıcı lokal osilatörlerinde otomatik frekans kontrolü ve benzeri devrelerde kullanılır.
    Telekomünikasyonda basit frekans modülatörleri, arama ayar devreleri, frekans çoğaltıcılarda, frekansın 2-3 kat büyütülmesi gibi kullanım alanları vardır.