Destanın özellikleri

'Etüt Merkezi' forumunda Misafir tarafından 30 Nisan 2011 tarihinde açılan konu


  1. benim sorum destanın özelliklerinin maddeler halinde yazılmasını istiyorum ve daha fazla bilgi edinmek istiyorum.
     



  2. Cevap: Destanın özellikleri

    Destanların Oluşum Aşamaları

    1- Doğuş safhası:
    Bu safhada milletin hayatında iz bırakan önemli tarihî ve sosyal olaylar, bu olaylar içinde yüceltilmiş efsanevî kahramanlar görülür.

    2- Yayılma safhası:
    Bu safhada, söz konusu olay ve kahramanlıklar, sözlü gelenek yoluyla yayılır. Böylece bölgeden bölgeye ve nesilden nesle geçer.

    3- Derleme (yazıya geçirme) safhası:
    Bu safhada, sözlü gelenekte yaşayan destanı, güçlü bir şair, bir bütün halinde derleyip manzum olarak yazıya geçirir. Çoğu zaman bu destanların kim tarafından derlendiği ve yazıya geçirildiği belli değildir.


    Türk edebiyatında destan
    Asya kıtasının çeşitli bölgelerinde yaşayan Türk boyları arasında zengin bir destan geleneği vardır. Bilinen Türk destanları arasında en eskisi Yaratılış Destanı’dır. Altay Türkleri arasında söylenmektedir. V. Radlov tarafından saptanıp yazıya geçirilmiştir.
    Saka Destanı, İskit Türkleri’ne aittir. Bu destan zinciri içinde Alp Er Tunga ve Şu parçaları bulunur. Bunlar Kaşgarlı Mahmud’u Divanü Lugati-t-Türk adlı eserinde yer almıştır.
    Oğuz Kağan Destanı 14’üncü yüzyılda derlenmiş özet nitelikte bir metindir. Oğuz Kağan’ın doğumu ve üstün nitelikleri, askeri başarıları ve ülkeyi oğulları arasında pay edişi anlatılır.
    Oğuz Türkleri’nden günümüze gelen tek destan metni ise Dede Korkut Kitabı’dır. Bayındır Han soyundan geldikleri sanılan Akkoyunlular’ın egemen olduğu Kuzeydoğu Anadolu’daki olaylar ve Müslüman Oğuzlar’ın yaşamı anlatılır. Göktürk Destanları çeşitli parçalardan oluşmuştur. Bozkurt parçasında Göktürkler’in bir boz kurdun soyundan geldikleri, Ergenekon parçasında ise Ergenkon’a sığınmaları, çoğalıp buraya sığmayınca dağı eriterek dış dünyaya çıkmaları anlatılır. Köroğlu parçasında, göçebe Oğuzlar’ın Horasan ve Hazar’da İranlılarla savaşlarından sözedilir.
    Manas Destanı’nda Kırgız Türkleri’nin putperest Kalmuk ve Çinliler’le savaşları vardır.
    Cengiz Han Destanı, Moğol istilasından sonra Kıpçak bozkırlarında ve eski Uygurların yaşadığı bölgelerdeki olayları anlatır.
    Timur Destanı, Timur’un savaşları ve kişiliğine yer verir. Danişmend Gazi Destanı’nda Türklerin Anadolu’yu ele geçirmeleri anlatılır.
    Battal Gazi Destanı’nda da Anadolu’daki Türk-Bizans savaşları yer alır.

    İslamiyetten Önceki Türk Destanları
    1. Yaratılış Destanı
    2. Saka Destanları
    a. Alp Er Tunga Destanı
    b. Şu Destanı
    3. Hun-Oğuz Destanları
    a. Oğuz Kağan Destanı
    b. Atilla Destanı
    4. Göktürk Destanları
    a. Bozkurt Destanı
    b. Ergenekon Destanı
    " 5. Siyempi Destanları
    6. Uygur Destanları
    a. Türeyiş Destanı
    b. Mani Dininin Kabulü Destanı
    c. Göç Destanı

    İslamiyetten Sonraki Türk Destanları

    1. Kazak-Kırgız: Manas Destanı

    2. Türk-Moğol: Cengiz Han Destanı

    3. Tatar-Kırım Timur ve Edige Destanları

    4.Karahanlı Dönemi: Satuk Buğra Han Destanı

    5.Selçuklu-Beylikler ve Osmanlı Dönemleri
    a. Seyid Battal Gazi Destanı
    b. Danişmend Gazi Destanı
    c. Köroğlu Destanı

    YAPAY DESTAN İLE DOĞAL DESTAN ARASINDAKİ FARK
    1)Doğal destan anonimdir,Yapay destan anonim değildir.
    2)Doğal destan çok eskileri anlatır,Yapay destan yakın tarihi anlatır.
    3)Doğal destanda anlatıcının duyguları yoktur,Yapay destanda anlatıcının duyguları vardır.
    4)Doğal destanda halkın katkısı vardır, Yapay destanda halkın katkısı yoktur.
    5)Doğal destanı halk meydana getirir, Yapay destanı yazar kendi düşüncelerine göre yazar.
    6)Doğal destan oluş yayılma derleme dönemlerine ayrılır, Yapay destan direkt kaleme alınır.

    YAPAY DESTAN İLE DOĞAL DESTAN ARASINDAKİ
    BENZERLİKLER
    1)Olağanüstü özellikler taşır.
    2)Manzum eserlerdir.
    3)Milleti derdinden etkiler.
    4)Ele alınan dönemin siyasi, dini, kültürel, tarihi atmosferini yansıtır.
    5)İlahi bakış açısıyla yazılmıştır.
    6)Olay, yer, zaman örgüsü vardır.
    7)Kişilerin seçkin olması kullanılmıştır.(Kral, Han, Hakan… vb)


    Destanların ortak özellikleri:

    Hepsinde yarı tanrısal nitelikler taşıyan bir ya da birçok kahramandan söz edilir. Destan bu kahramanın eylemleri üzerine kurulmuştur. Olaylar çok geniş bir kozmik coğrafya üzerinde geçer. Bir destanın dünyası ortaya çıktığı zaman içinde düşünebilecek her şeyi barındıran bütünsel, çok yönlü bir dünyadır. Hemen bütün destanlarda uzun yolculuklar anlatılır. Çoğu destanda olaylara doğaüstü yaratıklar da katılır. Kişiler, olaylar, doğal varlıklar hep gerçek yaşamdaki boyutlarından daha büyük, daha zengindir. Özellikle sözlü destanlarda uzun anlatı, betimleme (tanımlama) ve konuşma bölümleri bulunur. Öykü içinde öyküye yer verilir. Törensel söyleyişler ve kamusal duyarlılık hâkimdir.