Cumhuriyet Tarihi'nin Ilkleri

'Zaman Tüneli' forumunda Oylesine tarafından 12 Temmuz 2008 tarihinde açılan konu


  1. Ilk radyo özeldi

    1990'larin basinda "ilk" özel radyolar açilmis, ancak anayasal bosluk oldugu
    için 31 Mart 1993'de kapatilmisti. Özel radyolarin çok konusan ama az okuyan
    DC'leri bu kapatilma döneminde kullanamadilar ama ellerinde aslinda çok
    saglam bir argüman vardi. Çünkü 8 Eylül 1926'da kurulan Türkiye'nin ilk
    radyosu özel sermayeliydi. Üstelik kurulmasini tesvik eden de Atatürk'tü.
    Nuri Ileri, Falih Rifki Atay, Cemal Hüsnü ile Is Bankasi ve Anadolu Ajansi
    radyonun ortaklariydi. Istanbul Osmaniye'den ilk yayinini yapan radyonun
    asil stüdyosu ise Sirkeci Büyük Postane'nin üst katina kurulmustu. Bu radyo,
    devletlestirme rüzgarinin ardindan 1936'da PTT'nin kontrolüne verilmisti.


    Ilk sinir ötesi

    Kibris çikarmasi ayri tutuldugunda Türkiye, Cumhuriyet tarihinde ilk sinir
    ötesi operasyonunu yine Irak'a yapmisti. Türkiye, Ankara ile Bagdat arasinda
    imzalanan Sinir Güvenligi ve Isbirligi Anlasmasi uyarinca kazandigi sicak
    takip hakkini ilk kez 25 Mayis 1983'te kullandi. Bu ilk operasyonda 7 bine
    yakin Türk askeri siniri 5 km kadar geçerek PKK militanlariyla sicak temas
    kurmustu. Ilk sinir ötesi operasyonun ardindan bugüne kadar 23 sinir ötesi
    harekat daha yapilmisti.


    Yollarin Koç'u

    Cumhuriyet tarihinde ilk sehirler arasi ulasimi baslatan Kamil Koç'tu. Ilk
    seferini 1926 yilinda Bursa - Istanbul arasina koyan Kamil Koç, bir süre
    sonra Istanbul - Ankara seferlerini baslatan ilk firma da olmustu. Kamil
    Koç, 1965'de otobüslerde, hostes uygulamasini, 1967'de de amblem ve logo
    uygulamasini baslatan yine ilk firmaydi.


    "Ingilizce arabesk"

    1982'de Nikah Masasi ile büyük çikis yapan Ümit Besen, 3 yil sonra Emre
    Plak'in sahibi Hüseyin Emre'nin zorlamasiyla hiç istemedigi bir projeye imza
    atacakti: Ingilizce arabesk! "I love you I love you / Do you love me? / Yes
    I do. / If you love me tell me tell me. / If you want me kiss me kiss me."
    Müzik dünyasinin ilk -muhtemelen son da o idi- Ingilizce arabesk denemesi,
    Ümit Besen'in müzik kariyerinde her zaman isteksizce andigi bir dönemeç olsa
    da, Emre Plak "sarsici etiketi" nedeniyle oldukça iyi bir satisa ulasmisti.


    İlk Kağıt Para

    1927 yılında tedavüle girdi.

    Ilk dis borcu sermaye yaptik


    Cumhuriyet döneminde net döviz girisi saglayan ilk dis borç 1930'da
    alinmisti. Borç anlasmasi, Merkez Bankasi'nin kurulusu sirasinda altina
    konvertibil dolar olarak gerekli sermayeyi temin edebilmek için
    yapilmisti. Özel
    bir Amerikan sirketinden alinan 10 milyon dolarlik borca karsilik sirkete 25
    yil süreyle kibrit inhisari (tekeli) imtiyazi verilmisti.


    O "bordo-krem banliyöler"

    Kemal Sunal filmlerinde fonda "Cankurtaran" istasyon tabelasi görünür,
    "Saban" yine kimbilir hangi belayi basina sarmis, bir telas kostururken
    istasyon alt geçidine dogru, o tiz-bas karisimi düdügü, bordo - kremli
    görüntüsüyle "banliyö" de arkadan geçerdi. Merhum Adnan Menderes'in iktidara
    gelmesiyle ilk elektrikli banliyö tren seferi 4 Aralik 1955 yilinda
    Sirkeci-Halkali hattinda baslamisti. Tren, buharli trenle 1,5 saatte alinan
    Sirkeci-Halkali arasindaki mesafeyi 45 dakikada almisti. Ilk gün meraktan
    yolcu sayisi 50 bine yaklasmisti. Haydarpasa - Pendik hatti ise 1963 yilinda
    hizmete girmisti. Geldigi yildan itibaren adeta Istanbul'un simgelerinden
    birisi olan bordo - krem renkli banliyö trenleri, 1990 baslarinda alinan bir
    kararla mavi-beyaza boyandi.


    Bir garip uçak kazasi

    17 Subat 1993'de jandarma Genel Komutani Esref Bitlis'i Diyarbakir'a
    götürecek olan B-200 askeri tip uçak, Ankara üzerindeyken motorlarinin
    birinin alev almasi sonucu Yenimahalle PTT binasinin bahçesine düsmüs,
    Bitlis'le beraber dört kisilik mürettebat da hayatini kaybetmisti. PKK'ya
    karsi 'farkli' bir çözüm anlayisina sahip olan, bölge halkinin kazanilmasi
    görüsünü savunan Bitlis'in yasadigi uçak kazasiyla ilgili sabotaj iddialari
    yillarca gündemden düsmemisti. Kendisi de pilot olan ANAP'li Ekrem
    Pakdemirli , "Ben de kullandim, bu uçaklarda buz kirici vardir" diyerek
    kazayla ilgili süphelerini dile getirmis ancak Genelkurmay'in hazirladigi
    raporda sabotaj ihtimali bulunmadigi görüsü savunulmustu. Sonuçta; Orgeneral
    Esref Bitlis olayi, bir kuvvet komutaninin görevdeyken hayatini kaybetmesine
    yol açan ilk kaza olarak tarihteki yerini aldi.


    Türkçe Kur'an, Türkçe Ezan

    Ilk Türkçe ezan yine 1932'nin Ocak ayinin 30'unda Ikindi Ezani olarak
    Istanbul'lularin kulaklariyla bulusmustu. Ilk Türkçe Ezan'i okuyan isim ise
    Hafiz Rifat Bey'di.


    Aygaaazz…

    Vehbi Koç'un kurdugu Koç Toplulugu, sanayide pek çok ilke imza atmisti.
    1955'de ilk çamasir makinesini üreten grup, 1962 yilinda da Aygaz ve Gazal
    sirketleriyle bütan gaz depolamasi, dagitimi ve tüp yapiminda öncü olmustu.
    Türk halki bütan gazini ilk defa Aygaz ile tanimisti. Koç ailesi, 1963
    yilinda ise Cumhuriyet'in ilk holdingini kurmuslardi.
     



  2. Naylon çorap


    Kadin çorabinda uzun yillar hakimiyetini koruyan ipek, 2. Dünya Savasi'nin
    zor sartlari altinda daha da pahalilasinca dünyayla birlikte Türkiye'de de
    "çorap sorunu" bas göstermisti. Bazi Avrupali bayanlar bacaklarini
    boyatirken, Türkiye'de de ipek çorap onarma atölyeleri açilmaya baslamisti.
    1938'de ABD'de bulunan ancak savas nedeniyle fazla yayginlasamayan naylon
    çorap, hemen hemen Avrupa ile ayni zamanda bize de ilk kez 1946'da geliyor
    ve hanimlarin bu "azim sorun"u çözülüyordu.


    Yumruklanan ilk Basbakan

    Süleyman Demirel, Cumhuriyet tarihinin yumruklanan ilk Basbakani olmustu.
    Vural Önsel isimli sahis, 1975 yilinin 13 Mayis'inda Basbakanlik binasi
    içinde Demirel'e iki kez yumruk atarak burnunu kirmisti. Korumalarca etkisiz
    hale getirilen Vural Önsel'in cebinden CHP üye karti çikmis; Önsel'in annesi
    ise "Oglum iki yil Bakirköy Akil Hastanesi'nde yatti" açiklamasinda
    bulunmustu. Adalet Partililer, saldirinin dönemin CHP Genel Baskani Bülent
    Ecevit'in tesvikiyle yapildigini ileri sürmüslerdi. "Bu kategori"ye
    ilerleyen yillarda -eski Basbakan sifatiyla da olsa- bir kez daha giris
    olacakti. ANAP Genel Baskani Mesut Yilmaz'a da 24 Kasim 1996'da
    Macaristan'in baskenti Budapeste'de bir otelin lobisinde Veysel Özerdem
    yumruk atmisti. "Ülkücü" oldugunu söyleyen Özerdem, "Yilmaz'i Susurluk
    kazasinda ölen Abdullah Çatli aleyhinde konustugu için yumrukladigini"
    söylemisti.


    Beyazperdede ilk Türk kadinlari


    Cumhuriyet döneminde sinemaya giren ilk Türk oyuncular Bedia Muvahhit ile
    Neyyire Ertugrul'du. Muhsin Ertugrul'un yönettigi Halide Edip Adivar'in ayni
    adli romanindan 1923 yilinda sinemaya uyarlanan Atesten Gömlek isimli filmde
    bu iki oyuncu rol almislardi. Cumhuriyet döneminin ilk sinema salonlari ise
    1924 yilinda Istanbul'da açilan Opera, Melek ve Ipek'ti.


    Devrim komplo kurbani miydi?

    27 Mayis darbesinin lideri Cemal Gürsel, Türk yapimi bir otomobil
    arayisindaydi. Bu amaçla teknik heyetlerle görüsüyor, projenin
    olabilirligini anlamaya çalisiyordu. Görüstügü isimlerden birisi de
    Necmettin Erbakan'di. Erbakan, bir Türk otomobili yapilabilecegini anlatmis,
    ikna olan Gürsel de ekip olusturulmasini istemisti. Aralarinda Erbakan'in da
    bulundugu kadro Eskisehir'de otomobili üretti. Cumhurbaskani Cemal Gürsel'in
    28 Ekim 1961'de Eskisehir'e gelerek bir test sürüsü yapmasi kararlastirildi.
    Gürsel otomobile bindi, çalistirdi, ilerledi ancak araç kisa bir süre sonra
    durdu. 29 Ekim 1961 tarihli gazeteler sanki aksilikten haz alircasina "Ilk
    Türk otomobili Devrim, yola çikti ve yirmi adim sonra durdu" baslikli
    haberleri birinci sayfalarindan vermislerdi. Bu fiyasko üzerine Devrim'in
    üretim çalismalari durduruldu. Ancak ilk Türk otomobili ile ilgili
    spekülasyonlar günümüze kadar devam edecekti. Aracin kasitli olarak
    benzinsiz birakildigi iddia ediliyordu. Bu iddiaya göre; Türkiye'nin
    otomotiv sektöründe varlik göstermesini istemeyen çevreler, ilk denemede
    büyük bir moral çöküse yol açacak böyle bir komplo kurmuslardi.


    Ilk opera

    Cumhuriyet döneminde Türk yazar ve bestecinin eseri olan ilk "opera", 19
    Haziran 1934 tarihinde Ankara'da sergilenmisti. Türkiye'yi ziyaret edecek
    olan Iran Sahi'nin Atatürk Orman Çiftligi ile Merinos Fabrikasi'na
    götürülmesi yönündeki gezi program taslaklarini begenmeyen Atatürk'ün,
    "Bunlar Iran'da da var. Pehlevi'ye Iran'da olmayan bir sey sunmali. Mesela
    bir opera. Ona bir opera hazirlayin" seklindeki talimati üzerine bir ay
    içerisinde Münir Hayri Egeli -bazi bölümlerini Atatürk bizzat dikte
    ettirmisti- metni yazmis, Adnan Saygun da besteyi hazirlamisti. Türk-Iran
    dostlugunu konu alan Özsoy, böylece Cumhuriyet döneminin ilk operasi
    sayilmisti.


    Ilk ligler

    1904 yilinda bir Ingiliz tarafindan Türkiye'ye getirilen futbol oyunu
    öncelikle Istanbul'da yayginlasmisti. Galatasaray, Besiktas ve Fenerbahçe bu
    süreçte kurulmuslardi. Cumhuriyet döneminde ise Istanbul, Ankara, Izmir ve
    Trabzon'da ligler olusturulmustu. Cumhuriyet'in ilk sampiyonlari Istanbul'da
    Fenerbahçe, Ankara'da Gençlerbirligi, Izmir'de Altay, Trabzon'da ise Idman
    Ocagi olmustu. Fenerbahçe, 1923 sampiyonlugunu 12 maçta 11 galibiyet ve 1
    beraberlikle 58 gol atip hiç gol yemeden tamamlayarak "Cumhuriyet'in
    ilkleri"ne bir de böyle katkida bulunmustu. Fenerbahçe'yi bu alanda yalniz
    birakmayan bir diger takim da Izmir Ligi'nden Karsiyaka takimi olacakti. Bu
    ekip, 1926'daki sampiyonluguna hiç gol yemeden ulasmisti.


    Ilk "gökdelen"

    "Türkiye'nin ilk gökdeleni" olarak anilan Ankara Kizilay'daki Emekli
    Sandigi'nin mali Emek Ishani, Demokrat Parti iktidari döneminde yapilmisti.
    1959-1965 yillari arasinda tamamen Türk mühendis ve isçileri tarafindan insa
    edilen 24 katli, 76 metre yükseklikteki ishani 50 milyon liraya mal olmustu.
    Buradaki isyerleri 4 Kasim 1965'te 350 lira ile bin lira arasinda degisen
    fiyatlarla satisa çikarilmisti. Is Bankasi'nin Istanbul'da yapip 2001
    yilinda hizmete soktugu üç bloklu Is Kuleleri ise Türkiye'nin bugün
    itibariyle en yüksek gökdeleni unvanini tasiyor. Kompleksin Kule 1'i 52
    kattan olusan 181 metrelik bir uzunluga sahip.


    Ilk heykel

    Cumhuriyet döneminde ilk heykel, daha dogrusu Atatürk heykeli çalismasi 1925
    yilinda Konya'da baslamisti. Ancak Istanbul Belediyesi elini çabuk tutmus ve
    3 Ekim 1926'da Heinrich Krippel'e yaptirdigi Sarayburnu Atatürk Heykeli'ni
    törenle açmisti. Konya Belediyesi ise heykeli ancak 29 Ekim'e
    yetistirebilmisti. Devrin ünlü yazari Ahmet Hasim, Gurabahane-i Laklahan
    isimli kitabinda, Sarayburnu Heykeli ile ilgili olarak heykeltiras
    Krippel'e, Atatürk'ü "Isveç'li jimnastikçi Müller'e benzettigi ve genel
    havasinda da bir gayri tabiilik yansittigi" seklinde elestiriler
    yöneltmisti.


    Ilk internet baglantisi

    Türkiye internete ilk olarak Nisan 1993'te ODTÜ'den baglanmisti. 64 kbit/san
    hizinda olan bu hat, uzun bir süre, tüm ülkenin tek çikisi olmustu. Ikinci
    baglanti ise Ege Üniversitesi'nden yine 64 kbit/san hizi ile gerçeklesmisti.