Atatürk'ün yazdığı geometri kitabı

'Mustafa Kemal Atatürk' forumunda Misafir tarafından 25 Kasım 2010 tarihinde açılan konu


  1. Atatürk Türk milletine her alanda yenilik ve çağdaşlığın yolunu açarken, bilimsel anlamda da oldukça faydalı bir çalışmaya imza atmıştır. Atatürk’ün 1936-1937 yıllarında yazdığı 44 sayfalık geometri kitabı sayesinde bugün geometri terimleri en kolay ve anlaşılır şekilde yazılıp okunmaktadır. Atatürk’ün Dolmabahçe Sarayı’nda kendi el yazısı ile yazmış olduğu geometri kitabında matematiksel bir çok terim geliştirilerek, anlaşılması oldukça güç olan Osmanlıca terimlerin ezberlenme ve öğrenme güçlüğüne son verilmiştir. Birçok terimi anlaşılır hale getiren Atatürk’ün geometriye katkıları oldukça büyük olmuştur.



    Atatürk’ün yazdığı geometri kitabı, 1937 yılında Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yazar adı belirtilmeden yayımlanmıştır. Aynı yıl Atatürk, Türk Dil Kurumu’nun daha önce kullanılmakta olan ve çeşitli bilim dallarına ait terimleri Türkçe terimler ile yeniden düzenleyerek Türk dilini yabancı dillerin etkisinden kurtarma çalışmalarına başladığını ilan eder. Böylelikle okullarda eğitim Türkçe terimlerle basılmış olan kitaplarla başlar ve Türk kültür hayatında önemli bir adım atılmış olur.



    İkinci baskısı 1971 yılında Türk Dil Kurumu tarafından çıkarılmış olan kitaptaki bir çok terim bizzat Atatürk tarafından türetilmiştir. Atatürk’ün geometriye verdiği önem ve geometri alanında yaptığı çalışmalar bilim adına yapılmış önemli çalışmalardır. Atatürk’ün kendisinin türettiği matematik terimleri ve yaptığı geometri tanımlarının büyük bir bölümü bugüne değin değişmeksizin kullanıla gelmiştir. Sadece birkaç terim sonradan küçük ölçüde değiştirilmiştir.


    Atatürk tarafından matematik ve geometri alanında değiştirilen Osmanlıca kelimelerin Türkçe karşılıkları



    Osmanlıcası – Atatürk’ün önerdiği

    Bu’ud - boyut

    amûd - dikey

    dılı - kenar

    faraziye - varsayı
    hat - çizgi

    hattı munassıf - açıortay
    hattı mail - eğik
    kutur - çap

    kavis - yay

    kaaide - taban

    kaim zaviyeli müselles - dikey üçgen
    mekan - uzay
    muhit-i daire - çember
    mümâs - teğet
    mustatîl - dikdörtgen
    muhammes - beşgen

    mecmû - toplam

    mesâha-i sathiyye - alan
    mahrut - koni
    müselles-i mütesâviyü’l-adlâ’ - eşkenar üçgen
    müselles-i mütesâviyü’ssâkeyn - ikizkenar üçgen

    murabba - kare
    mümaselet - imsiy

    müştak - türev
    müsavi - eşit

    muvazi - paralel-koşut
    menşur - pürüzma
    mukavves - eğri
    muhit - çevre
    nisbet - oran

    nısf-ı kutur - yarıçap

    re’s - köşe
    re’sen mütekabil zâviyeler - ters açılar

    satıh - yüzey
    seviye - düzey
    şâkulî - düşey
    şibh-i münharif - yamuk
    tenasüb - orantı
    tamamlıyan zaviye - tümey açı
    umumi totale - ökül küre - yüre

    ufkî - yatay

    va’zîyet - konum

    veter - kiriş
    zâviye - açı
    zâviyetan’ı mütabâdiletân-ı dâhiletan - iç ters açılar
    zâviyetân-ı mütevâfıkatân - yöndeş açılar
    zaviyei hadde - dar açı

    Atatürk’ün önermiş olduğu kelimelerden sadece “varsayı, pürüzma, dikey üçgen, dikey açı, tümey açı, imsiy, ökül, yüre” terimleri yerine, “varsayım, prizma, dik üçgen, dik açı, tümler açı, benzerlik, tüm-bütün, küre” terimleri kullanılmaktadır.