Adlar İsimler

'Ders notları' forumunda YAREN tarafından 15 Kasım 2009 tarihinde açılan konu


  1. Adlar konu anlatımı
    ADLAR (İSİMLER)

    Bütün sözcük türleri,iki gruba ayrılarak değerlendirilir.

    A)Ad Soylu Sözcükler:



    1)Ad (İsim)

    2)Sıfat (Önad)

    3)Zamir (Adıl)

    4)Zarf (Belirteç)

    5)Edat (İlgeç)

    6)Bağlaç

    7)Ünlem



    B)FİİLLER (Eylemler)



    1)Adlar:Varlıkları ya da kavramları karşılayan,onları tanımamızı sağlayan sözcüklere “ad” denir.Bir kelimeye -mek, -mak ya da -ma, -me olumsuzluk ekini getiremiyorsak o kelime addır.



    *Bahçe, kum, Ali, kitap, çanta, Almanya, Merkür,…

    İsimleri:



    A)Görev ve anlamlarına göre,

    B)Varlıkların türüne göre,

    C)Varlıkların sayısına göre,

    D)Yapılarına göre olmak üzere 4grupta inceleyebiliriz.



    GÖREV VE ANLAMLARINA GÖRE İSİMLER



    1)Somut İsimler:Taş,kitap,çiçek,…

    2)Soyut İsimler:Akıl,sevgi,saygı,şeytan,iyilik,keder,…

    3)İş ve Eylem Gösteren İsimler:Fiil soylu kelimelere “-mek, -mak, -ış, -iş, -me, -ma” ekleri getirilerek türetilen ve iş,oluş,eylem bildiren isimlerdir.Bunlara “fiilimsi” (isim-fiil) de denir.

    *Çalışmak, uyumak, dokunma, eğlenme, bakış, gülüş,…



    VARLIKLARIN TÜRÜNE GÖRE İSİMLER



    1)Özel İsimler:Tek olan,diğer varlıklara benzemeyen varlıkların özel adlarıdır.

    *Köroğlu, Nedim, Türkçe, Mehmet,Minnoş, Pamuk, Türk Dil Kurumu,...



    2)Tür (Cins) İsimleri:Aynı türden birçok varlığın ortak adlarıdır.

    *El, ayak, kardeş, amca, kedi, kaşık,şehir, kasaba,…



    VARLIKLARIN SAYILARINA GÖRE İSİMLER



    1)Tekil İsimler:Aynı türden varlıkların bir tekinin adıdır.

    *Çocuk, ay, kalem, kitap, elbise,…



    2)Çoğul İsimler:-ler,-lar çokluk ekini almış isimlerdir.

    *Çocuklar, ağaçlar, kitaplar, öğrenciler,…



    3)Topluluk İsimler:Biçim bakımından tekil göründüğü halde çokluk ya da topluluk anlamı veren adlardır.

    *Ordu, alay, sürü, kurultay, meclis, takım,…

    YAPI BAKIMINDAN İSİMLER



    1)Basit İsimler:Hiçbir yapım eki almamış isimlerdir.

    *Araba, insanlar, evimiz, yoldan, tahtayı, çanta, kuşlarım,…



    2)Türemiş İsimler:İsim ya da fiil kök ve gövdelerinden yapım ekiyle türeyen isimlerdir.

    *Yol-cu, meslektaş, silgi, ölüm,…



    3)Birleşik İsimler:İki ismin aralarına başka bir kelime girmeyecek şekilde birleşip kalıplaşmasıyla oluşan isimlerdir.

    *Anayurt, Çanakkale, açıkgöz, boşboğaz, aslanağzı, gecekondu, ateşkes, biçerdöver, bakarkör, giderayak,…



    İSİM TAMLAMALARI



    1)Belirtili Ad Tamlaması:Tamlayanın “-in” ilgi ekini tamlananın da “-i,si” 3.tekil kişi iyelik ekini aldığı tamlamalardır.



    NOT:Belirtili isim tamlamasını bulmak için tamlanana neyin,kimin sorularını sorarız.

    Türkçe’nin önemi,

    Yolun sonu,

    Ali’nin amcası,

    Arabanın boyası,

    Fırtınanın gücü,

    Bizim köyümüz.



    2)Belirtisiz Ad Tamlaması:Tamlayanı yalın halde bulunan,tamlananı 3.kişi iyelik ekini alan tamlamalardır.

    *Sokak kapısı,

    *Tarla kuşu,

    *Çam ağacı,

    *Okul müdürü,

    *Hızlı koşanı (sıfat)

    *Devlet memurları



    NOT:Belirtisiz isim tamlamasını bulmak için tamlanana “-ne” sorusunu sorarız. “Nasıl,ne kadar,kaç,hangi” gibi sorular sıfat tamlamasını buldurur.



    3)Takısız Ad Tamlamaları:Tamlayan ve tamlananın tamlama ekleri almadan oluşturdukları ad tamlamasıdır.Bu tür tamlamalarda tamlayan,tamlananın ya neye benzediğini ya da neden yapıldığını anlatır.

    *Yünden çorap

    *Çelik tencere

    *Ahşap dolap

    *Taş duvar

    *Bakır tel



    Tamlayan tamlananın neden yapıldığını belirtiyor. Tamlayanla tamlananın arasına “den” ekini getirdiğimizde anlam bozulmuyor.Oysa sıfat tamlamalarında bozulur.





    *Sarı çorap (sıfat)

    *İnci (gibi) diş

    *Kömür göz

    *Altın kalp

    *Çelik bilek



    Tamlayan,tamlananın neye benzediğini ifade ediyor.Tamlayanla tamlananın arasına “gibi” edatını getirirsek sıfat tamlamasıyla karıştırmayız.Çünkü sıfat tamlamalarının arasına “gibi” edatını getiremeyiz.



    NOT:Takısız isim tamlamalarının tamlayanları doğada tek başına bulunurken sıfat tamlamalarındaki doğada tek başına bulunmaz.



    4)Zincirleme Ad Tamlamaları:Bir ad tamlamasının üçüncü bir adla ya da başka bir ad tamlamasıyla oluşturduğu tamlamaya zincirleme ad tamlaması denir.

    *Bahçe kapısının anahtarı

    b.siz ad tam. ad

    zincirleme ad tam.

    *Çevre yolunun ağaçlandırma çalışmaları

    b.siz ad tam. b.siz ad tam.

    zincirleme ad tam.



    Ad Tamlamalarıyla İlgili özellikler:



    1)Belirtili ad tamlamalarında tamlayan çoğul,tamlanan da belgisiz bir sözcük olursa tamlayan eki “-in” yerine “-den” eki kullanılabilir.

    *Aşağıdakilerden hangisi (Aşağıdakilerin hangisi)

    *Yolculardan biri (Yolcuların biri)



    2)Belirtili ad tamlamalarında kimi zaman tamlayan ile tamlanan yer değiştirebilir.

    *Tadı yok sensiz geçen günlerin.



    3)Belirtili ve zincirleme ad tamlamalarında tamlayan ile tamlanan arasına sözcükler girebilir.

    *Masanın ayağı:(Masanın kırık ayağı)

    *Evin borcu.(Evin bir türlü bitmek bilmeyen borcu)



    4)Belirtili ad tamlamalarında tamlayan,tamlanan ya da ikisi birden zamir olabilir.

    *Onun kızı (Tamlayan zamir)

    *Çocukların bir çoğu (Tamlanan zamir)

    *Onların bir çoğu (Tamlayan da tamlanan da zamir)



    5)Tamlayanı zamir olan belirtili ad tamlamalarında tamlayan genellikle düşer.Bunlara “tamlayanı düşmüş ad tamlaması” denir.

    *Olayı bize babası anlatmıştı. (Onun babası)

    *Evimiz çok güzel oldu. (Bizim evimiz)

    *Paran var mı?(Senin paran)



    6)Bir tamlayan,birden çok tamlanan için;bir tamlanan da birden çok tamlayan için ortak kullanılabilir.

    *Evin kapısı ve penceresi açık kalmıştı.(Tamlayan ortak)

    *Ahmet’in,Murat’ın ve Deniz’in velisi toplantıya katılmadı.(Tamlanan ortak)

    ADLARDA KÜÇÜLTME



    Adlarda küçültme “cik ve ceğiz” ekleriyle sağlanır.

    *Şu tepeciği aşarsak köy görünür.(Küçük tepe)

    *Çocukcağız evin yolunu şaşırdı.(Küçük çocuk)



    Adların sonuna getirilen “cik,ceğiz” ekleri adlara değişik anlamlar da katabilir.



    *Anneciğimi çok özledim.(Sevgi)

    *Bir milyarcık borç verir misin?(önemsememe-azımsama)


    NOT:-cik eki kimi zaman somut bir varlığa ad oldukları zaman küçültme anlamını yitirebilir.

    *Mehmetçik (Türk askeri)

    *Gelincik (Çiçek ismi)

    *Maymuncuk (Kapı kilidini açan araç)

    ÇOĞUL EKİNİN (-LER,-LAR)GÖREVLERİ VE EKLENDİĞİ SÖZCÜKLERE KATTIĞI ANLAMLAR:

    -Ler,-lar eki eklendiği sözcüğe her zaman çoğul anlamı katmaz;farklı anlam ilgileri de katabilir.


    *Birazdan Zeynepler gelir.(Belirli bir aileyi belirtiyor)

    *Bu cami Karahanlılar döneminde kalma.(Sülale,soy anlamı katmış)

    *Müdür Beyler henüz gelmediler.(Saygı)

    *Hanımefendiler daha uyanmadılar. (Alay,küçümseme, sitem anlamı katmış)

    *On yaşlarında bir çocuktu.(Yaklaşık anlamı katmış)

    *Hasta ateşler içinde kıvranıyordu.(Abartma)

    *Anadalu’da Yunus’lar bitmez.(Özel ada benzerleri anlamı katmış)

    *Akşamları televizyon seyrederim.(Belgisiz sıfat yerine geçerek “her” anlamı katmış)
    Alıntı