4. Sınıf Cümlenin Öğeleri

'Bilgi Rehberi' forumunda Bella tarafından 4 Nisan 2012 tarihinde açılan konu


  1. 4. Sınıf Cümlenin Öğeleri Nelerdir,




    4. Sınıf Cümlenin Öğeleri Etkinlikleri,



    CÜMLENİN ÖĞELERİ
    Kelimelerin cümledeki görevlerine cümlenin öğreleri denir. Bir cümlede üç çeşit öğe bulunur.
    1. Yüklem: Cümlede yapılan işi, oluşu ya da eylemi bildiren kelimeye yüklem denir.
    Yüklem cümlenin temel öğelerinden biridir. Genellikle cümlenin sonunda bulunur.
    Annen sofrayı kurmaya hazırlandır (hazırlandı yüklem)
    Cümlede Yüklemi Bulma Kuralı: Cümlede fiil veya ek fiil olan kelime ya da kelime grubu yüklem olur.
    Yüklemsi fiilimsi olan söz gruplarına cümlecik, yüklemi fiil olan söz gruplarına da temel cümlecik denir.
    Şebnem az önce koşarak bize geldi.
    yan cümlecik temel cümle
    2. Özne: Yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan ya da bir oluş içinde bulunan varlığa özne denir.
    Cümlede Özneyi Bulma Kuralı: Cümledeki yükleme insanlar için kim, diğer varlıklar için ne soruları sorulduğunda cevap veren kelime ya da kelime grubu öznedir.
    Arkadaşın koştu. (Kim koştu? arkadaşın )

    Özne Çeşitleri:
    a. Gerçek Özne: Cümlede özne açık şekilde belli oluyorsa gerçek öznedir.
    Dünya dönüyor (Kim dönüyor? dünya)
    b. Gizli Özne: Bazı cümlelerde özne bllirtilmez. Böyle durumlarda özneyi yüklemin sonundaki eke bakarak buluruz
    Eşyaları alanlar yerine bıraktılar (Bırakanlar kim? Onlar)
    c. Sözde Özne: Aslında özne oladığı halde, özne gibi görünen kelimelerdir.
    İnsanlar vapura doluştu. (Kim doluştu? insanlar - sözde özne)
    3. Tümleç: Yüklemi tümleyen ya da kuvvetlendiren kelimelere tümleç denir.
    Serpil kitabı yırttı. (Neyi yırttı? kitabı - tümleç)

    Tümleç Çeşitleri: Dörde ayrılır:

    a. Düz Tümleç: (Nesne) Öznenin yaptığı eylemden dorudan doğruya etkilenir
    Ötede çocuk top oynuyor. (Kim oynuyor? çocuk - özne / Ne oynuyor? top - tümleç)
    b. Dolaylı Tümleç: (Nesne) Yüklemin anlamını yer, yön, kalma, çıkma, bakımından tamamlayan tümleçlerdir
    Annem eve gidiyor. (Nereye gidiyor? eve - d. tümleç)
    c. Zarf Tümleci: Yüklemin anlamını zaman, yer, durum bakımından tamamlayan kelimelerdir.
    Akşam oradan geçerek eve gittim. (oradan - zarf tümleci / eve - d. tümleç)
    d. Edat Tümleci: "ile, (-le), için" edatlarıyla birleşerek yüklemi tamamlayan söz öbekleridir.
    Özne ile yüklem arasındaki edat tümleçleri "ne, niçin, ile, kim, için" soruları getirilerek bulunur.
    Babamı görmek için iş yerine gittim. (kimi görmek için? babamı görmek için - edat)

    Yüklemlerine Göre Cümle Çeşitleri:

    Yüklemlerin göre cümleler ikiye ayrılır:
    a. Fiil Cümlesi: Yüklemi fiil olan cümlelerdir.
    Sincap ağaca tırmandı.
    b. İsim Cümlesi: Yüklemi isim soyundan olan cümlelerdir.
    İstanbul güzel bir şehirdir.

    Yapılarına Göre Cümleler

    a. Basit (yalın) Cümle: Yalnız tek bir düşünceyi anlatan söz dizisine basit cümle denir.
    Işıklar paça parça âdeta ayaklarımızın dibinde sönüyordu.
    b. Birleşik Cümle: Tamlayan ve tamlanan cümleciklerden kurulmuş söz dizisine birleşik cümle denir. Bu tür cümlelerde, fiil ve ek fiil temel cümleyi, fiilimsi de yan cümleciği meydan getirir.
    Annem gelmeden bulaşıkları yıkamalıyız

    c. Sıralı Cümle: Arasında anlam ilgisi olmayan bağımsız cümlelerin virgül ya da noktalı virgül yardımıyla birbirine bağlanmasından oluşan cimlelerdir.
    Halk oyunları oynarken, eller rahat, ayaklar canlı, başlar dikleşir ve insan sesi müziğe eşlik eder.

    d. Bağlı Cümle: Anlamca aralarında ilgi olan cümlelerin bağlaçlarla bağlanmasından oluşan cimlelerdir.
    Orta çeşmeden sağa dönüp ve ormana girince, güzel bir çiçek kokusu, buketi ile karşılaşırsınız ama; bu sizi yanıltmasın.
    Dizilişlerine Göre Cümleler

    A. Kurallı Cümle: Yüklemi sonda olan cümlelerdir. Bu çeşir cümleler kurala uygun kuruldukları için kurallı cümle diyoruz.
    Tarla, bereket yüklü bahara motor sesleriyle uyandı.
    Seyhan, Sakarya, Tunca gayrı keyfince akmayacak
    B. Devrik Cümle: Yüklemi başta veya ortada olan cümlelerdir. Bu çeşir cümlelere devrik cümle diyoruz.
    Silkindi karanlığından pırıl pırıl sabahlara.
    Keyfince akmayacak gayrı Seyhan, Sakarya, Tunca.

    Alamlarına Göre Cümle Çeşitleri


    Yüklem anlamların göre cümleler beşe ayrılır.
    1. Olumlu Cümle: Eylemin yapıldığı ya da işin olduğunu bildiren cümlelerdir.
    Güneş akşamları erken batıyor.

    2. Olumsuz Cümle:
    İşin ve eylemin yapılmadığını bildiren cümlelerdir. Olumsuz cümle, fiil cümlelerindeki yüklemin sonuna "-me" olumsuzluk eki şimdiki zaman kipinin sonuna geldiğinde daralır. "-mi, -mı, -mu, -mü" halini alır.
    Hoca efendi hiç şaşmaz. Aysel kibar değildir.

    3. Ünlem Cümlesi: SEvinç, korku, hayret ve üzüntü gibi duyguları anlatan cümlelerdir.
    Vah vah, çok üzüldüm. Aa, sen ne yapıyorsun?

    4. Soru Cümlesi: Bir işin, eylemin olup olmadığını soran, içeriğini araştıran cümlerdir.
    Sana kim baktı? Hangi oyuncuyu gördün?

    5. Şart Cümlesi:
    Bir işin yapılmasını, bir başka işin yapılması şartına bağlı kılan cümlelerdir.
    Parayı alırsam, doğru eve döneceğim

    KELİME

    Türkçe kelimeleri anlamlarına, yapılarına ve cümlede aldıkları görevlere göre sınıflandırabiliriz. Bu sınıflandırma aşağıdaki ŞEKLİ meydana getirir.

    1)Anlamları Bakımından
    Zıt Anlamlı Kelimeler
    Eş Anlamlı Kelimeler
    Eş Sesli Kelimeler
    Zıt Anlamlı Kelimeler
    Mecaz Anlamlı Kelimeler

    2)Yapıları Bakımından

    Basit Kelimeler
    Türemiş kelimeler [Çekim ve yapım ekleri]
    Birleşik Kelimeler

    3)Görevleri Bakımından

    İsim Olan Kelimeler
    Sıfat Olan Kelimeler
    Zamir Olan Kelimeler
    Zarf Olan Kelimeler
    Edat Olan Kelimeler
    Bağlaç Olan Kelimeler
    Ünlem Olan Kelimeler
    Fiil Olan Kelimeler
    Fiilimsiler


    ANLAMLARINA GÖRE KELİMELER1. Zıt Anlamlı Kelimeler: Anlam yönünden birbirinin karşıtı olan kelimelere ZIT (KARŞIT) ANLAMLI KELİMELER denir. çok - az, akıllı - akılsız, zor - kolay, arka - ön, sağ - sol...
    2. Eş Sesli Kelimeler: Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı olan kelimelere EŞ SESLİ (SESTEŞ) KELİMELER denir.

    Gül, çok sevdiğim bir çiçektir.
    Gül, sınıfımızın en çalışkan öğrencisidir.
    Anlatılan fıkraya herkes güldü.

    3. Eş Anlamlı Kelimeler: YAzılış ve okunuşları ayrı, anlamları aynı olan kelimelere EŞ ANLAMLI (ANLAMDAŞ) KELİMELER denir. nemli - rutubetli, sor - güç, okul - mektep, öğretmen - muallim

    4. Terim Olan Kelimeler: Bilim, sanat, meslek ve teknik konularda bazı kavramları karşılayan kelimelere TERİM denir.

    Coğrafya terimi
    Hukuk terimi
    Geometri terimi
    Matematik terimi
    Edebiyat terimi
    Müzik terimi
    Ada, dağ, ova, deniz, göl, nehir...
    Anayasa, kanun, dava, davacı, mahkeme...
    Açı, kenar, köşegen, kare...
    Toplama, çıkarma, eksi, artı, kalan, denklem...
    Raman, piyes, masal, hikaye, denem, makale...
    Nota, solfej, türkü, şarkı...


    5. Mecaz Anlamlı Kelimeler: Kelimelerin cümle içinde, sözlük anlamlarından başka anlamlarda kullanılmasına MECAZanlamı denir.

    Keçi ağaçların baş düşmanıdır
    Keçi gibi birisin
    Aslan, ormanların kralıdır.
    Ahmet Ali'yi gösterip: "Aslana bak aslana." dedi.

    6. Deyimler, Özdeyişler ve Atasözleri
    1. Deyimler : Bir anlamı karşılamak amacıyla, birden çok kelimenin gerçek anlamı dışında kullanılarak oluşturdukları kalıplaşmış sözbirliğine DEYİM denir. Kafası kızmak, Gözünü budaktan esirgememek...

    2. Özdeyişler: Kim tarafından söylendiği belli olan, kısa ve özlü sözlere ÖZDEYİŞ (VECİZE) denir.

    Ben sporcunun zeki, çevik, aynı zamanda ahlaklısını severim (Atatürk)
    Bana arkadaşını söyle sana kim olduğunu söyleyeyim. (Cervantes)

    3. Atasözleri: Söyleyeni belli olmayan, toplumumuza mal olmuş, kısa, özlü ve kalıplaşmış sözlere ATASÖZÜ denir.

    Akacak kan başta durmaz.
    Boş çuval ayakta durmaz