1.göktürk devleti hakkında bilgi

'Tarih Bölümü' forumunda YAREN tarafından 3 Ağustos 2010 tarihinde açılan konu


  1. 1.göktürk devleti,
    1.göktürk devletinin özellikleri,
    1.göktürk devleti hakkında bilgiler,

    Göktürk Devleti, tarihte Türk adıyla kurulan ilk devlettir. Büyük Hun Devletinden sonra Orta Asyada kurulmuştur. Devlet ve millet olma bilinci Göktürklerde en yüksek noktaya ulaşmıştır. Ayrıca bu devlet, Orta Asyada en geniş topraklara sahip olan Türk Devleti olarak da tarihe geçmiştir.


    Göktürklerin Çıkışı
    Kuzey Hun Devletinin yıkılmasından sonra Altay dağlarının doğusuna çekilen Türkler, demircilikle uğraşıyor, bağlı bulundukları Avarlara silah yapıyorlardı. 535 yılında Aşina boyunun başında bulunan Bumin döneminde Türkler çok güçlenmişlerdi. Avar hakimiyeti altında yaşayan Tölesler, 546 yılında Avarlara karşı ayaklandılar. Avar hakanı isyanı bastıramayınca bu görevi Bumine verdi. Bu ayaklanmayı bastıran Bumin, Avar kağanına, kızıyla evlenmek istediğini bildirdi. Ancak bu isteği Avar hakanı tarafından “Siz benim adi demircilerimsiniz, kızımı istemeye nasıl cüret edersiniz? sözleriyle reddedildi. Bumin bunun üzerine Avarlara savaş açtı. Bu savaşta Avarları ağır bir yenilgiye uğratarak, 552 yılında merkezi Ötüken olan Göktürk Devletini kurdu. Kendisine İl Kağan unvanı verildi.

    Devlet, kuruluşundan hemen sonra, Türk töresi gereğince doğu batı olmak üzere iki idari birime ayrıldı. Bumin, doğuda büyük kağan oldu. Kardeşi İstemi de batı kanadının yabguluğuna getirildi. Türk devlet anlayışına göre batıda görev yapan yabgular doğuda oturan büyük kağana bağlı olurlardı.

    Göktürk Devleti kurulduğu zaman Orta Asyada Yenisey ırmağı boylarında Moğollar ve Avarlar, bu ırmağın batısında Dokuz Oğuzlar ve Kırgızlar bulunuyordu. Balkaş gölü çevresinde ise, içinde pek çok Türk kabilesinin bulunduğu Töles denilen büyük bir birlik yaşamaktaydı.
    Bumin Kağan devleti kurduğu yıl öldü (552). Yerine oğlu Ko-lo geçti; ancak o da uzun yaşamadı. Bumin Kağanın diğer oğlu Mukan, 553 yılında Göktürk tahtına oturdu.


    Mukan Kağan (553 – 572)
    Mukan Kağan, Göktürk tahtına çıktığında ülkenin batısında yabgu unvanıyla amcası İstemi Yabgu bulunuyordu. Mukan Kağan ilk seferini Avarlar üzerine yaptı. Onları ağır bir yenilgiye uğratıp yurtlarını terk ederek batıya göçmelerini sağladı. Daha sonra, komşuları Kitanlar ve Kırgızlar üzerine yürüyerek onları egemenliği altına aldı. Ayrıca Çin hanedanlarından olan Chou (Çu) ve Ts (Çi) yi baskı altına alarak onların Akhunlara yardımını engelledi. Bu durum, Akhunlarla mücadele halinde olan İstemi Yabgunun işini kolaylaştırdı. Onun zamanında Göktürkler en güçlü dönemini yaşadı.


    İstemi Yabgu ve batı siyaseti (552 – 576)
    Göktürk Devletinin batı kanadını Bumin Kağan döneminden beri yöneten İstemi Yabgu, kısa zamanda Altayların batısından Tanrı dağlarına kadar olan bölgeyi egemenliği altına aldı. Göktürklerin batıdaki sınırları Akhun ve Sasani topraklarına dayandı. İstemi Yabgu, İpek Yolunun kontrolünü ele geçirmek için harekete geçti. Çünkü bölgedeki ipek ticareti Akhunların elindeydi. İstemi Yabgu, Akhunlara karşı Sasanilerin desteğini alabilmek için kızını Sasani hükümdarı ile evlendirdi. Bu iki devletin ortak bir askeri harekatı sonucunda Akhun Devleti 557 yılında yıkıldı. Akhun toprakları Göktürklerle Sasaniler arasında paylaşıldı. Böylece İpek Yolu üzerindeki Akhun engeli ortadan kalkmış oldu.

    Sasaniler, Göktürklerin gittikçe güçlenmesinden çekindikleri için İpek Yolu ticaretini engellemeye başladılar. İpek Yolu ticaretinin engellenmesi Göktürkleri olduğu kadar Bizansı da olumsuz yönde etkiledi. Sasanilerle anlaşma imkanı kalmayan İstemi Yabgu, İstanbula bir elçilik heyeti gönderdi (568). Bu heyet tarihte Orta Asyadan Bizansa giden ilk Türk elçilik heyetidir.
    Buna karşılık, Bizanstan da Göktürk Devletine bir elçilik heyeti gönderilerek bir ittifak heyeti oluşturuldu. Bu ittifak sonucunda iki devlet Sasanilerle mücadeleye girişti. Mücadele sonucunda İpek Yolu ticareti üzerindeki Sasani engeli ortadan kaldırıldı. Gerçekleştirdiği seferlerle Orta Asyanın batı bölgelerinin Türkleşmesini sağlayan İstemi Yabgu 576 yılında öldü.


    Göktürk Devletinin zayıflaması ve ikiye ayrılması
    Mukan Kağanın 572 yılında ölümü üzerine, yerine kardeşi Ta-po başa geçti. Bu dönemde Çin hanedanlarıyla ticari ilişkiler geliştirildi. Çin ile ticaretin artması, lüks tüketim mallarının Türkler arasında kullanımı yaygınlaştırdı. Çin yaşantısına ve mallarına olan ilgi arttı. Ta-ponun Budizmi kabul edip tapınak yaptırması ve Çine olan hayranlığı, halkın tepkisini çekti. Bu sırada Batı bölgesini yöneten İstemi Yabgunun 576 yılında ölümü üzerine batıdaki Göktürklerin başına oğlu Tardu geçti. Tardu, çok ihtiraslı biriydi. Göktürk Devletinin başına hakan olmak isteyince doğudaki büyük kağan Ta-po ile arası açıldı. Ta-po Kağan 581de ölünce yerine İşbara Kağan geçti.
    Çin, Göktürklerin mevcut anlaşmazlığından yararlanmak için Tarduya çeşitli hediyelerle beraber tuğ gönderdi. Çin bu davranışlarıyla onu kağan olarak tanıdığını gösteriyordu. Tardu, İşbaranın kağanlığını tanımayınca çıkan çatışmalar devleti zayıflatmakla kalmayıp aynı zamanda ikiye ayrılmasına da yol açtı (582).


    Doğu Göktürk Devleti
    Doğu Göktürk Devletinin başında bulunan İşbara Kağan, Çin ile yaptığı mücadelede başarılı olamadı. Çin, Doğu Göktürklere bağlı kavimleri devlete karşı ayaklanmaya teşvik etti. Bu sırada ülkede kıtlık ve salgınlar da ortaya çıktı. İşbara Kağan, Çinin kışkırtmaları ve diğer olumsuz gelişmelerden dolayı Çin hakimiyetini tanımak zorunda kaldı. Türkleri Çinlileştirme politikasına engel olamayan İşbara Kağan 587 yılında öldü.
    600 – 609 yılları arasında Doğu Göktürk hakanı olan Kimin Kağan, Çince konuşmayı ve Çinliler gibi yaşamayı benimsedi. Kimin Kağandan sonra başa geçen Şi-pi Kağan zamanında devlet yeniden güçlenmiş, ülkede düzen sağlanmıştı. Bu dönemde Çine seferler düzenlenerek Çin yıllık vergiye bağlandı. Fakat bu başarılar uzun süreli olmadı. Şi-piden sonra başa geçen kardeşi Çu-lo Kağan zamanında Çinliler üstünlüğü ele geçirdiler.
    Doğu Göktürk Devleti, son hakanı olan Kie-li (Hieli) Kağan zamanında (621 – 630) yıkıldı. Doğu Göktürk halkı Çin egemenliğine girdi. Böylece Göktürkler için elli yıl sürecek olan sıkıntılı ve acılı esaret dönemi başladı.


    Batı Göktürk Devleti
    Göktürklerin batı kesimini yöneten Tardunun amacı, Doğu Göktürk Devletini de egemenliği altına almaktı. Sasani – Bizans çatışmasından yararlanarak ülkenin sınırlarını batıda Kırıma kadar genişletti.
    Tardu, 600 yılında Çin üzerine sefere çıktı. Ancak, Çinlilerin su kuyularını zehirlemeleri nedeniyle ordusunun büyük bir kısmı zehirlendi. Bu yüzden geriye dönmek zorunda kaldı. Bu başarısızlığı ülke içinde çeşitli ayaklanmalara neden oldu. Tardu, 603 yılında da öldü. Tardunun ölümünden sonra başa geçen kağanlar, Çin baskılarına karşı koyamadılar ve iç karışıklıkları önleyemediler. Zayıf düşen Batı Göktürk Devleti, Çine bağlanarak bağımsızlığını kaybetti (630).
    Alıntı